Διαλαμβάνουσα, κοινῇ γλώσσῃ, πόθεν ἤρξατο ὁ διωγμός αὐτῶν καί τίνες οἱ διῶκται καί εἶτα οἱ σύμμαχοι, ἅμα δέ καί δι’ ἥν αἰτίαν παρελάβομεν τήν Ὀρθοδοξίαν ἐπιτελεῖν τῇ Πρώτῃ Κυριακῇ τῶν Νηστειῶν(1).
Ὁ ΚΥΡΙΟΣ ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστός, ὁ Υἱός καί Λόγος τοῦ Θεοῦ καί Θεός, προθυμοποιῶν τούς ἀνθρώπους εἰς τήν μάθησιν τοῦ καλοῦ, ὥρισεν εἰς τό ἅγιον Εὐαγγέλιον· «Ἐρευνᾶτε τάς Γραφάς, ὅτι ὑμεῖς δοκεῖτε ἐν αὐταῖς ζωήν αἰώνιον ἔχει» (Ἰωάν. ε’ 39). Διά τοῦτο καί ἡμεῖς, εὐλογημένοι Χριστιανοί, ἀναζητοῦντες εἰς τά θεῖα τῆς ἁγίας μας Ἐκκλησίας βιβλία εὕρομεν, ὅτι πρέπον εἶναι νά ἑορτάζωμεν τήν ἡμέρα τῶν Ἐγκαινίων, ἤτοι τήν ἡμέραν κατά τήν ὁποίαν κατανικηθέντος τοῦ κακοῦ μέγα προέκυψε καλόν διά τήν Ἐκκλησίαν ἀνακαινισθείσης αὐτῆς ἀπό τῆς τῶν αἱρετικῶν ἐπιβουλῆς, καθώς καί ὁ Προφήτης Ἡσαΐας παραγγέλλει λέγων· Ἐγκαινίζεσθε νῆσοι πρός Θεόν (Ησ. μα’ 1, με’ 16), νήσους τάς Ἐκκλησίας τοῦ Θεοῦ ὀνομάζων.
Εἶναι δέ Ἐκκλησία ὄχι μόνον τά λαμπρά οἰκοδομήματα τῆς ἐπιγείου κατοικίας τοῦ Θεοῦ καί τῶν Ἁγίων, οἱ διάφοροι δηλαδή ἀνά τήν γῆν περίτεχνοι καί καταστόλιστοι Ναοί, ἀλλά πολύ περισσότερον αἱ ψυχαί τῶν εὐσεβῶν Χριστιανῶν, αἵτινες εἶναι κατοικία καί ἀναπαύσεις Θεοῦ. Αὐτάς ὁρίζει καί ὁ Προφήτης νά ἀνακαινίζομεν ἀδιαλείπτως μέ πράξεις ἀγαθάς. Ἀλλά καί ὁ θεῖος Ἀπόστολος Παῦλος, τό στόμα τοῦ Χριστοῦ, εἰς αὐτό τοῦτο μᾶς καθοδηγεῖ καί αὐτό μᾶς προστάζει, λέγων· «ἐν καινότητι ζωῆς περιπατήσωμεν» (Ρωμ. ς’ 4)· καί πάλιν· «ὥστε δουλεύειν ἡμᾶς ἐν καινότητι πνεύματος» (αὐτ. ζ’ 6), νά ζῶμεν δηλαδή μέ διαρκή ἀνανέωσιν τῆς ψυχῆς. Ἀλλά καί ὁ Θεολόγος Ἰωάννης εἰς τό Εὐαγγέλιον, λέγων «Ἐγένετο δέ τά ἐγκαίνια ἐν τοῖς Ἱεροσολύμοις καί χειμών ἦν» (Ἰωάν. ι’ 22), ἐπιβεβαιώνει τήν προφητικήν ταύτην παραγγελίαν, περί ἀνακαινισμοῦ. Διά τοῦ προσδιορισμοῦ δέ ὅτι τά ἐγκαίνια εἰς τά Ἱεροσόλυμα ἔγιναν ἐν καιρῷ χειμῶνος, ἐννοεῖ ἤ ὅτι τότε ἦτο χειμών νοητός, ἐπειδή μεγάλη σύγχυσις καί ταραχή ὑπῆρχε κατά τάς ἡμέρας ἐκείνας εἰς τό γένος τῶν Ἑβραίων, ἐπιζητούντων πῶς νά φονεύσουν τόν Χριστόν, ἤ διότι ἦτο χειμών αἰσθητός, ἀπό τήν ταραχήν τῶν ἀνέμων καί τήν δριμύτητα τοῦ ψύχους.
Εἷς τοιοῦτος μέγας χειμών ἔγινε καί κατά τόν παλαιόν καιρόν, ὄχι αἰσθητός, ἀλλά νοητός. Κατά τόν καιρόν ἐκεῖνον οἱ ἀσεβέστατοι βασιλεῖς καί διῶκται τῶν ἁγίων Εἰκόνων κατετυράννουν καί ἐσύγχυζον τήν Ἐκκλησίαν τοῦ Θεοῦ. Ὅμως καί πάλιν ἀνέτειλεν ἡ γλυκυτάτη ἄνοιξις καί μεγάλη ὁμόνοια καί εἰρήνη ἔγινε εἰς τήν Ἐκκλησίαν. Ὅθεν διά τήν αἰτίαν αὐτήν συνήχθημεν καί ἡμεῖς κατά τήν σήμερον εἰς τόν Ναόν τοῦτον τοῦ Θεοῦ διά νά πανηγυρίσωμεν τῶν Ἐγκαινίων τήν ἡμέραν, καί νά δώσωμεν εὐχαριστίαν εἰς τόν Πανάγαθον Θεόν διά τήν πολλήν του εὐεργεσίαν, ὅτι τούς αἱρετικούς καί ἀθέους τυράννους ἠφάνισε, τούς δέ Ὀρθοδόξους Πατέρας, οἵτινες ἐστερέωσαν τήν προσκύνησιν τῶν ἁγίων Εἰκόνων, ἐμεγάλυνε καί ἐδόξασε. Διά τοῦτο καί ἡμεῖς, ὦ εὐσεβέστατοι Χριστιανοί, ἀκολουθοῦντες τούς λόγους τῶν Ἁγίων, ἄς ἑορτάσωμεν ταύτην τήν ἁγίαν Ἑορτήν· καί τούς μέν εἰκονομάχους καί ἀσεβεῖς ἄς ὀμολογήσωμεν παραδεδομένους εἰς τό αἰώνιον ἀνάθεμα, ἀποκεκομμένους δηλαδή ἀπό τόν Θεόν καί τήν Ἐκκλησίαν καί παραδεδομένους εἰς τόν διάβολον, τούς δέ προσκυνητάς τῶν ἁγίων Εἰκόνων ἄς τιμήσωμεν πρεπόντως καί ἄς δεχθῶμεν τάς διδαχάς τών. Ἐπειδή ὅμως ἔχομεν ἐντολήν ἀπό τόν μέγαν Ἰωάννην τόν Χρυσόστομον καί τούς ἄλλους Διδασκάλους τῆς Ἐκκλησίας μας, νά μή ἐπαινῶμεν, οὔτε νά κατηγοροῦμεν ἄνθρωπον, ἐάν δέν ἴδωμεν ἤ ἀκούσωμεν τάς πράξεις του ἀπό ἀξιοπίστους ἀνθρώπους, διά τοῦτο νά διηγηθῶ καί ἐγώ πρῶτον τά ἔργα τόσον τῶν ἀθέων εἰκονομάχων ὅσον καί τῶν ἁγίων Ὁμολογητῶν ἀγωνιστῶν τῆς Ὀρθοδοξίας, ὅπως ἐξ ἀξιοπίστων μαρτυριῶν παρελάβομεν αὐτά καί τότε καί σεῖς τούς μέν ἀναθεματίσατε, τούς δέ ἐπαινέσατε.
Εἰς τήν Περσίαν ὑπῆρχε κατά τόν Ζ’ αἰώνα βασιλεύς τις ὀνόματι, ὡς λέγουσί τινες, Ἱζήθ, εἰδωλολάτρης τήν πίστιν. Εἰς αὐτόν ἐπῆγαν τρεῖς Ἑβραῖοι δεδιωγμένοι ἀπό τά Ἱεροσόλυμα καί τοῦ εἶπον· «Βασιλεῦ, ἄν θέλης νά πολυχρονῇ ὁ Θεός τήν ζωήν σου, ἄκουσον ἕνα λόγον, τόν ὁποῖον θέλομεν εἴπει πρός τήν βασιλείαν σου· ἡμεῖς εἴμεθα ἔξοχοι καί πρῶτοι ἀπό ὅλους τούς Ἑβραίους εἰς τήν μαντικήν τέχνην. Κατά τήν ἄσκησιν λοιπόν τῆς τέχνης ἡμῶν εὕρομεν, ὅτι ἐάν σύ προστάξης τούς Χριστιανούς, τούς εὑρισκομένους εἰς τήν ἐπαρχίαν σου, νά ἀφαιρέσουν ἀπό τάς Ἐκκλησίας των τάς Εἰκόνας, θέλεις ζήσει πολλούς χρόνους μέ ὑγείαν καί εἰρήνην». Τοῦτο ἀκούσας ὁ βασιλεύς, καθό εἰδωλολάτρης καί ἐχθρός τῶν Χριστιανῶν, ὥρισεν, ὅπως μή προσκυνοῦν πλέον οἱ Χριστιανοί τάς ἁγίας Εἰκόνας. Μετά ταῦτα δέν ἔζησεν ὁ βασιλεύς ἐκεῖνος, εἰμή μόνον ἕνα ἔτος καί ἀπέθανεν· ἐβασίλευσε δέ ἀντ’ αὐτοῦ ὁ υἱός του, εἰδωλολάτρης καί αὐτός κατά τήν πίστιν, πλήν ἡμερώτερος ἀπό τόν πατέρα του. Οἱ δέ Χριστιανοί ὡς ἐπληροφορήθησαν, ὅτι ἐκ δόλου τῶν Ἑβραίων εἶχε προέλθει τό κακόν, τόν ὁποῖον ἔπαθον καί ἔχασαν τάς ἁγίας Εἰκόνας, ἐπῆγαν εἰς τόν Βασιλέα ἐκεῖνον, τόν υἱόν τοῦ Ἱζήθ, καί τοῦ λέγουν· «Πολυχρονεμένε βασιλεῦ, πρέπει νά γνωρίζης ὅτι ἡ μόνη αἰτία, διά τήν ὁποίαν ἀπέθανε τόσον γρήγορα ὁ πατήρ σου, ἦτο τό ὅτι ἤκουσε τάς συμβουλάς τῶν ἀθέων Ἑβραίων, καί ἐπρόσταξε νά μή προσκυνοῦμεν ἡμεῖς οἱ Χριστιανοί τάς ἁγίας Εἰκόνας, κατά τήν τάξιν τῆς Πίστεως μας. Ὅθεν παρακαλοῦμεν τήν βασιλείαν σου, ὅπως διορθώσης τό κακόν αὐτό, τό ὁποῖον ἔγινεν εἰς ἡμᾶς καί ἐπιτρέψης νά τάς προσκυνοῦμεν, ἡμεῖς δέ εἰς ἀντάλλαγμα τῆς εὐεργεσίας σου αὐτῆς νά προσθέσωμεν εἰς τόν βασιλικόν φόρον καί τό τρίτον ἀκόμη ἀπό ὅτι δίδομεν τώρα».
Ἤκουσε ταῦτα ὁ βασιλεύς καί ὥρισεν, ὅπως ἔχουν καί πάλιν οἱ Χριστιανοί, ὅπως καί πρότερον, τάς ἁγίας Εἰκόνας. Οἱ δέ Ἑβραῖοι ἐκεῖνοι, μαθόντες ὅτι τούς ἀπεκάλυψαν οἱ Χριστιανοί εἰς τόν βασιλέα καί ὅτι σκέπτεται νά τούς φονεύση, ἔφυγαν ἐκεῖθεν κρυφίως καί φεύγοντες ἦλθον εἰς τόπον καλούμενον Ἰσαυρία. Ἐκεῖ ἦτο ἄνθρωπος τις Λέων ὀνόματι, ὅστις ἔβοσκε τούς ὄνους τοῦ τόπου ἐκείνου. Κατά δέ το μέσον τῆς ἡμέρας ἔπεσε κάτωθεν τῆς σκιᾶς δένδρου τινός νά κοιμηθῆ, ἀφήσας τά ζῶα εἰς τήν ἐπίβλεψιν παιδίου τινός τό ὁποῖον τόν ἐβοήθει εἰς τήν βοσκήν. Κατά δέ τήν ὥραν κατά τήν ὁποίαν ὁ Λέων ἐκοιμᾶτο διήρχοντο ἐκεῖθεν οἱ Ἑβραῖοι, οἵτινες ἰδόντες ἀετόν πέριξ αὐτοῦ ἱπτάμενον, ὡς μάντεις ὅπου ἦσαν, ἐγνώρισαν, ὅτι θέλει γίνει βασιλεύς.
Ἐπῆγαν λοιπόν οἱ Ἑβραῖοι καί ἐξυπνήσαντες τόν Λέοντα τοῦ εἶπον· «Λόγον σοβαρόν ἔχομεν νά σοῦ εἴπωμεν διά τό καλόν σου· εἰπέ μας ὅμως τί ὑπόσχεσαι νά δώσης εἰς ἡμᾶς ὅταν ἐκπληρωθῇ ὁ λόγος μας;» Ἀπεκρίθη ἐκεῖνος· «Εἲπατέ μου πρῶτον τό καλόν, τό ὁποῖον μοῦ προμηνύετε καί κατόπιν, ἀναλόγως μέ τόν λόγον σας, νά σᾶς δώσω καί τάς δωρεάς». Λέγουν λοιπόν ἐκεῖνοι· «Δυνάμεθα νά σέ κάμωμεν βασιλέα». Ἀπεκρίθη ὁ Λέων· «Ἐγώ νά γίνω βασιλεύς; Ἀπό ποίαν μου καλωσύνην νά γίνη αὐτό; Πλήν ἐάν ἐκπληρωθῆ ὁ λόγος σας, ὅτι μοῦ ζητήσετε, νά σᾶς χαρίσω». Ὢ τῆς ἀγνωσίας του! δέν ἐσυλλογίσθη νά εἴπη, ὅτι ἐάν μοῦ ζητήσουν τήν βασιλείαν μου, ἤ τήν κεφαλήν μου, ἤ τήν οἰκογένειαν μου, ἤ ἄλλο τι τό ὁποῖον δέν θά δύναμαι νά κάμω, πῶς νά τούς ἱκανοποιήσω; Ἀλλ’ ὡς μωρός καί ἀπαίδευτος ὅπου ἦτο, χωρίς νά τούς ἐρωτήση τί εἶναι τό ζήτημά τους, ὑπεσχέθη εἰς αὐτούς ὅτι τοῦ ζητήσουν νά κάμῃ. Καί οἱ μέν Ἑβραῖοι ἀνεχώρησαν παρευθύς ἀπ’ ἐκεῖ, αὐτός δέ παρέμεινε βόσκων τά ζῶα. Ἀλλ’ ἀκούσατε πῶς ἔφθασε νά γίνῃ βασιλεύς.
Ὁ βασιλεύς τοῦ καιροῦ ἐκείνου Κωνσταντίνος Δ’ ὁ Πωγωνάτος (668-685) εἶχε πόλεμον μέ τούς Δαλμάτας. Ὅθεν ἔστειλεν ὁρισμούς εἰς πᾶσαν πόλιν καί χώραν, τάς ὁποίας ὥριζε, προστάζων τούς ἄρχοντας νά συνάξουν στρατιώτας. Μεταξύ λοιπόν τῶν στρατολογηθέντων εὑρέθη καί ὁ Λέων ὁ ἐξ Ἰσαυρίας. Ἰδών δέ ὁ βασιλεύς τόν Λέοντα ἰσχυρόν κατά τό σῶμα καί ἀπό πολλούς ὑπερέχοντα, τόν κατέστησε κατά πρῶτον δέκαρχον, εἷτα ἐκατόνταρχον καί οὕτω καθ’ ἑξῆς, ἕως οὗ καί ἐπί τῶν διαδόχων τοῦ Κωνσταντίνου Δ’ καί μάλιστα Ἰουστινιανοῦ τοῦ Β’ (685 – 695, 705 – 711) καί Ἀναστασίου Β’ (713 – 715) ἀνῆλθεν εἰς τά ἀνώτερα στρατιωτικά ἀξιώματα. Μετά δέ τήν ἐκθρόνισιν τοῦ Ἀναστασίου Β’ καί τήν ἀνακήρυξιν ὡς αὐτοκράτορος τοῦ Θεοδοσίου Γ’ (715 – 717), μή ἀναγνωρίσας ὁ Λέων τόν Θεοδόσιον ἐκήρυξε πόλεμον κατ’ αὐτοῦ καί ἐπιτυχών τήν ἐκθρόνισίν του ἀνεκηρύχθη αὐτός βασιλεύς ὁ ἀνάξιος τῆς βασιλείας ἐν ἔτει ψιζ’ (717).
Οἱ δέ ἀσεβέστατοι ἐκεῖνοι Ἑβραῖοι, ὡς ἔμαθον, ὅτι ἐβασίλευσεν ὁ Ἴσαυρος Λέων ὁ Γ’, ἐπῆγαν καί τοῦ λέγουν· «Γνωρίζεις, πολυχρονεμένε βασιλεῦ, ποῖοι εἴμεθα;» Αὐτός δέ λησμονήσας αὐτούς ἀπό τήν πολυκαιρίαν ἀπεκρίθη· «Ὁ Θεός σᾶς γνωρίζει, ἐγώ ὅμως δέν σᾶς γνωρίζω». Λέγουν οἱ Ἑβραῖοι· «Ἡμεῖς εἴμεθα ἐκεῖνοι, οἵτινες σέ εὕρομεν εἰς τήν Ἰσαυρίαν, ὅταν ἔβοσκες τά ζῶα, καί σοῦ εἴπομεν, ὅτι δυνάμεθα νά σέ κάμωμεν βασιλέα· ἰδού ἐπληρώθη ὁ λόγος ἡμῶν καί ἔγινες βασιλεύς. Ἐνθυμεῖσαι ποῖον χάρισμα ὑπεσχέθης νά μᾶς δώσης;» Τότε ὡς ἤκουσεν ὁ Λέων τούς λόγους των, τούς ἐγνώρισε καί παρευθύς ἐγερθείς τούς ἐχαιρέτισεν ἀσπασίως καί τιμήν τούς ἔκαμε νά καθήσουν· ἔπειτα τούς ἐφίλευσε καί εἰς τήν τράπεζαν. Τότε λέγουν ἐκεῖνοι· «Ἡμεῖς, πολυχρονεμένε βασιλεῦ, δέν τρώγομεν, ἐάν δέν ἴδωμεν τό χάρισμα, τό ὁποῖον πρόκειται νά μᾶς δώσῃς». Ἀπεκρίθη ὁ βασιλεύς· «Ὁρίσατε τί ζητεῖτε, καί ὁρκίζομαι εἰς τόν Παντοκράτορα Θεόν καί εἰς τάς ἡμέρας τῆς βασιλείας μου, νά μή ἀπορρίψω τό αἴτημα σας».
Τότε εὑρόντες ἐκεῖνοι οἱ δόλιοι εὐκαιρίαν κατάλληλον ἐξήμεσαν τόν ἰόν καί λέγουν· «Ἡμεῖς, κράτιστε βασιλεῦ, οὔτε πλοῦτον σοῦ ζητοῦμεν, οὔτε κτήματα, οὔτε τιμάς, μόνον ἕνα λόγον θέλομεν νά εἰπῶμεν εἰς τήν βασιλείαν σου. Γνωρίζεις ὅτι ἦσο ἄνθρωπος πτωχός καί καταφρονημένος· καί ὅμως ἡμεῖς μέ τήν τέχνην μας καί τήν σοφίαν μας ἐνηργήσαμεν καί ἔγινες βασιλεύς. Ἐάν λοιπόν μᾶς ἀκούσης καί εἰς αὐτό τό ὁποῖον θέλομεν σοῦ εἰπεῖ, θέλομεν σέ κάμει πολυχρόνιον καί εἰρηνευμένον μέ ὅλον τόν λαόν σου. Αὐτάς τάς σανίδας, τάς ὁποίας σεῖς οἱ Χριστιανοί προσκυνεῖτε, εὑρίσκομεν ἡμεῖς εἰς τά βιβλία μας, ὅτι δέν εἶναι πρέπον νά τάς προσκυνῆτε. Διά τοῦτο παρακαλοῦμεν σε, πρόσταξε νά μή προσκυνοῦν αὐτάς οἱ ἄνθρωποι, διότι ἡ ἁμαρτία αὐτή εἶναι εἰς τόν λαιμόν σου. Ἡμεῖς, ἐπειδή θέλομεν τό καλόν τῆς ψυχῆς σου, ἤλθομεν νά σοῦ τό εἴπωμεν. Σέ παρακαλοῦμεν λοιπόν ὅπως ἀπαγορεύσης τήν προσκύνησιν αὐτῶν. Τοῦτο εἶναι τό ἀντάλλαγμα, τό ὁποῖον ζητοῦμεν ἀπό τήν βασιλείαν σου καί ἐάν πρόκειται νά τό κάμης, εἰπέ μας λόγον βέβαιον». Τότε ὁ ἀνόητος καί ἀσεβέστατος Λέων, ὡς ἀγράμματος καί ἀπαίδευτος ὅπου ἦτο, ἠγέρθη καί ὠμόσεν εἰς τόν Θεόν τοῦ οὐρανοῦ καί τῆς γῆς νά ἐκπληρώση τήν ἐπιθυμίαν των. Καί παρευθύς οἱ μέν Ἑβραῖοι, καθό ἐπιτυχόντες τό θέλημά των, ἀνεχώρησαν· ὁ δέ βασιλεύς ἀπέμεινε συλλογιζόμενος, πῶς νά τελειώση τό μελετώμενον. Ἐπειδή δέ εἰσήλθεν ἐντός αὐτοῦ ὁ διάβολος, ἐμελέτα εἰς τήν καρδίαν του τό πῶς θά εὕρη τόν τρόπον νά καταβιβάση τάς ἁγίας Εἰκόνας· πλήν δέν ἀπετόλμα νά ἔκδώση μόνος τοιοῦτον ὁρισμόν. Ὅθεν ἐσκέφθη νά καλέση τόν Πατριάρχην, διά νά καταπείση ἐκεῖνος τόν λαόν.
Κατ’ ἐκείνον τόν καιρόν Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως ήτο ὁ Ἅγιος Γερμανός (715 – 730), ὅστις ήτο υἱός μεγάλου τινός ἄρχοντος τοῦ παλατίου, ἐπί τῆς βασιλείας τοῦ βασιλέως Ἡρακλείου, Ἰουστινιανοῦ ὀνόματι, τόν ὁποῖον ἐφθόνησε ὁ Κωνσταντῖνος ὁ Πωγωνάτος ὁ ἐγγονός τοῦ βασιλέως Ἡρακλείου, καί τόν ἐφόνευσε, τόν δέ υἱόν του τοῦτον Γερμανόν, μικρόν τότε παιδίον ὄντα, τόν εὐνούχισε διά νά μή εἶναι ἄξιος διά βασιλείαν καί τόν παρέδωκεν εἰς διδασκάλους νά μανθάνη γράμματα. Ὅμως αὐτός ὡς μέγας εἰς τήν ἀρετήν ἐχειροτονήθη Ἐπίσκοπος Κυζίκου· μετά δέ ταῦτα ἔγινε καί Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως. Αὐτόν λοιπόν ἐκάλεσε ὁ Λέων νά τοῦ εἴπη τήν σκέψιν του. Καί πρώτον μέν προσεπάθησε μέ τό καλόν καί μέ λόγους εἰρηνικούς νά τόν διαθέση εὐμενῶς, ἔπειτα δέ καί εἰς τό φανερόν ἐξέφερε λόγους τοιούτους· «Ὑπολαμβάνω, Δέσποτα ἅγιε, ὅτι αἱ Εἰκόνες, τάς ὁποίας προσκυνοῦμεν ἡμεῖς οἱ Χριστιανοί, δέν διαφέρουν τίποτε ἀπό τά εἴδωλα· διά τοῦτο εἰπέ εἰς τόν λαόν νά τάς ἀφαιρέσουν ἀπό τάς Ἐκκλησίας ἤ ἄν εἶναι ἀληθές, ὅτι εἶναι ἅγιαι αἱ Εἰκόνες, πρόσταξε νά τάς κρεμάσουν ὑψηλότερα, νά μή τάς φθάνουν οἱ ἄνθρωποι καί τάς μολύνομεν καί μιαίνομεν τούς εἰκονιζόμενους Ἁγίους».
Τότε ὁ Ἅγιος Γερμανός, ὡς ἤκουσε τοιοῦτον λόγον ἀπό τό στόμα τοῦ βασιλέως, ἀνεστέναξε μεγάλως καί εἶπε πρός αὐτόν· «Κράτιστε βασιλεῦ, αἱ ἅγιαι Εἰκόνες δέν εἶναι εἴδωλα, ὡς λέγεις, ἀλλά εἶναι μορφώματα τῶν Ἁγίων καί αὐτοῦ τοῦ Χριστοῦ· καί ὅστις τάς προσκυνεῖ, ὄχι μόνον δέν τάς μολύνει ποσῶς, ἀλλά μάλιστα καί ἁγιάζεται καί φωτίζεται περισσότερον. Καί ὅπως ὁ ἄνθρωπος, ὅστις ὑποφέρει ἀπό τό ψῦχος, ὅσον πλησιάζει πρός τό πῦρ τόσον καί περισσότερον θερμαίνεται, οὕτω συμβαίνει καί μέ τάς ἁγίας Εἰκόνας· ὅσον πλησιάζει ὁ ἄνθρωπος πρός αὐτάς, τόσον καί περισσότερον λαμπρύνεται ἀπό τήν χάριν τῶν Ἁγίων, οἵτινες εἶναι ἐζωγραφημένοι. Μή λέγης λοιπόν, πολυχρονεμένε βασιλεῦ, τοιοῦτον λόγον διά τάς ἁγίας Εἰκόνας, διότι γίνεσαι αἱρετικός. Ἡμεῖς ἔχομεν ἀκούσει ἀπό προορατικούς Ἁγίους, ὅτι μέλλει νά βασιλεύση βασιλεύς τίς Κόνων ὀνόματι, ὅστις θά ἐγείρη τοιαύτην αἵρεσιν· ἀλλά σύ τοιοῦτον λόγον μή εἴπης πλέον, διότι ἐάν τό μάθουν οἱ ἄρχοντες τοῦ παλατίου καί ὁ λαός σου ὅλος θέλουν σέ φονεύσει». Ἀπεκρίθη ὁ βασιλεύς·«Κατά τήν παιδικήν μου ἡλικίαν οὕτω μέ ἐκάλουν τά ἄλλα παιδία τοῦ τόπου μας, διότι Κόνων ἦτο τό ὄνομά μου». Λέγει τότε ὁ Πατριάρχης πρός τόν βασιλέα· «Σύ λοιπόν εἶσαι ὁ Κόνων ἐκεῖνος, ὅστις τήν τοιαύτην ἐγείρεις αἵρεσιν; Ἐξ ὅσων ὅμως μοῦ λέγεις, εἶναι φανερόν ὅτι εἶσαι ἀμαθής καί διά τοῦτο ὡς μή γνωρίζων τί διηγοῦνται αἱ βίβλοι τῆς Ἐκκλησίας μας διά τάς ἁγίας Εἰκόνας, λέγεις αὐτά. Ἄκουσε ὅμως ἀπό ἐμέ, διατί εἶναι δίκαιον καί ἅγιον τό νά προσκυνοῦμεν τάς ἁγίας Εἰκόνας, καί πῶς αὗται ἐθαυματούργουν τόν παλαιόν καιρόν».
Ὅταν ὁ Κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστός, ὁ ἀληθής Θεός, περιεπάτει ἐπί τῆς γῆς ὡς ἄνθρωπος τέλειος καί ἐδίδασκε τόν λαόν, ἦτο βασιλεύς τις εἰς τήν πόλιν Ἔδεσσαν τῆς Συρίας, ὀνόματι Αὔγαρος, ὅστις ἐπεθύμει πολύ νά ἴδη τόν Κύριον, πλήν ὅμως ὡς βαρέως ἀσθενῶν δέν ἠδύνατο νά τόν ἴδη αὐτοπροσώπως, διότι ἔπασχεν ὑπό λέπρας, ἥτις τοῦ κατέτρωγεν ὁλόκληρον τό σῶμα. Καί ὄχι μόνον ἡ λέπρα τόν ἐβασάνιζεν, ἀλλά καί ἄλλη ἀσθένεια μεγαλυτέρα τόν ἠκολούθησεν, ἥτις τοῦ προὐξένει πόνον δριμύτατον. Κατά δέ τάς ἡμέρας κατά τάς ὁποίας ἐπλησίαζε τό πάθος τοῦ Χριστοῦ, ἔγραψεν ἐπιστολήν πρός τόν Κύριον, παρακαλῶν αὐτόν ὅπως ἔλθη εἰς Ἔδεσσαν· ἀπέστειλε δέ ταύτην διά τινος τεχνίτου ζωγράφου, Ἀνανία ὀνόματι. Ἔδωκε δέ εἰς αὐτόν καί ἐντολήν, εἰπών, ὅτι ἐάν δέν θελήση ὁ Χριστός νά ὑπάγη εἰς Ἔδεσσαν, νά τόν ζωγραφίση αὐτός ἐπιτηδείως, ἳνα κἄν εἰς Εἰκόνα τόν ἴδη. Ἔγραφε δέ εἰς τήν ἐπιστολήν οὕτως· «Αὔγαρος τοπάρχης πόλεως Ἐδέσσης Ἰησοῦ Σωτῆρι ἀγαθῷ ἰατρῷ ἀναφανέντι ἐν Ἱεροσολύμοις. Ἤκουσα τά περί Σοῦ φημιζόμενα θαύματα καί τάς ἰατρείας, τάς ὑπό Σοῦ γενομένας, ἄνευ ἰατρικῶν βοτάνων, διότι, ὡς ἡ φήμη διαλαλεῖ, Σύ κάμνεις τούς τυφλούς νά ἀναβλέπωσι· τούς χωλούς νά περιπατῶσι· Σύ καθαρίζεις τούς λεπρούς· Σύ διώκεις τά ἀκάθαρτα πνεύματα καί τούς δαίμονας· Σύ ἰατρεύεις τούς πάσχοντας ἀπό μακράς καί πολυχρονίους ἀσθενείας· Σύ καί νεκρούς ἀνιστᾷς. Ὅθεν ἐγώ, ἀκούσας περί Σοῦ ὅλα τά θαυμάσια ταῦτα, ἐσυλλογίσθην ὅτι ἕν ἐκ τῶν δύο θά συμβαίνη, ἤ ὅτι Σύ ὁ τοιαῦτα ποιῶν, εἶσαι Υἱός Θεοῦ, ἤ ὅτι εἶσαι Θεός. Διά τοῦτο λοιπόν ἔγραψα πρός Σέ, καί σέ παρακαλῶ νά κάμης τόν κόπον, καί νά ἔλθης πρός με, ἳνα ἰατρεύσης τό πάθος μου. Ἤκουσα δέ καί τοῦτο, ὅτι οἱ Ἰουδαῖοι γογγύζουσι κατά Σοῦ καί ἔχουσι σκοπόν νά σέ κακοποιήσωσιν· ἡ πόλις μου ὅμως Ἔδεσσα, ἄν καί εἶναι μικροτάτη, εἶναι ὅμως σεμνή, καί δύναται νά ἐξαρκέση εἰς ἀμφοτέρους ἡμᾶς, ἳνα κατοικῶμεν ἐν αὐτῇ μέ εἰρήνην».
Αὐτήν τήν ἐπιστολήν ἔστειλε μέ τόν Ἀνανίαν πρός τόν Χριστόν ὁ Αὔγαρος. Ὁ δέ Ἀνανίας, ἀφοῦ ἐπήγεν εἰς τήν Ἱερουσαλήμ καί ἔδωκεν εἰς τόν Κύριον τήν ἐπιστολήν, ἐκάθησεν ἔναντι αὐτοῦ καί προσεπάθη νά τόν ζωγραφίση. Ὅμως ὁ Χριστός ὡς Θεός καρδιογνώστης ὅπου ἦτο καί εἶναι, μετήλλασσε τήν ὄψιν του τόσον, ὥστε ὁ ζωγράφος, ὅστις προσεπάθει νά τόν ζωγραφίση, δέν ἠδύνατο· τοῦτο δέ ἐγένετο ἐπί τρεῖς καί τέσσαρας φοράς ἕως οὗ ὁ ζωγράφος ἀπέκαμε. Τότε ὁ Κύριος ἐζήτησε ὕδωρ καί ἐνίφθη· ἔπειτα λαβών μανδήλιον ἐσπογγίσθη· καί ὤ τοῦ θαύματος! παρευθύς ἐτυπώθη εἰς αὐτό ἡ ὄψις τοῦ προσώπου Του! Ἔδωκε τότε αὐτό εἰς τόν Ἀνανίαν καί τοῦ εἶπε· «Ὓπαγε καί δός αὐτό εἰς ἐκείνον, ὅστις σέ ἔστειλε, λάβε δέ καί τήν ἐπιστολήν ταύτην». Ἔγραφε δέ εἰς τήν ἐπιστολήν οὕτω· «Μακάριος εἶσαι, ὦ Αὔγαρε, ἐπειδή χωρίς νά μέ ἴδης ἐπίστευσας εἰς ἐμέ. Εἶναι δέ γεγραμμένον περί ἐμοῦ, ὅτι ἐκεῖνοι μέν οἱ ὁποῖοι μέ εἶδον ὀφθαλμοφανῶς δέν πιστεύουσιν εἰς ἐμέ, ἵνα οἱ μή ἰδόντες καί πιστεύσαντες ζήσωσιν(2). Ὥς πρός ἐκεῖνο δέ, τό ὁποῖον μοί γράφεις ἐπιστολιμαίως, ὅτι νά ἔλθω πρός σέ, γνώριζε ὅτι πρέπει νά τελειώσω πρῶτον τά ἔργα, διά τά ὁποῖα ἀπεστάλην εἰς τόν κόσμον ὑπό τοῦ Πατρός μου. Ἀφοῦ δέ ταῦτα τελειώσω καί ἀναληφθῶ εἰς τούς οὐρανούς πρός τόν ἀποστείλαντά με Πατέρα, τότε θέλω ἀποστείλει πρός σέ μαθητήν μου τινα, Θαδδαῖον ὀνομαζόμενον, ὁ ὁποῖος τό μέν πάθος σου θέλει ἰατρεύσει, ζωήν δέ αἰώνιον καί εἰρήνην ἐν τῷ βίω τούτω θέλει χαρίσει εἰς σέ καί εἰς τούς μετά σοῦ· ἀλλά καί τήν πόλιν σου Ἔδεσσαν θέλει βοηθήσει ἀρκετά, ἵνα μή νικήση αὐτήν ἐχθρός τις». Εἰς τό τέλος δέ τῆς ἐπιστολῆς ταύτης ἔβαλε καί σφραγῖδας ἑπτά μέ γράμματα Ἑβραϊκά, τά ὁποῖα ἔλεγαν οὕτω· «Θεοῦ Θέα Θεῖον Θαῦμα».
Ἀκούσας ὁ Αὔγαρος ὅτι ἦλθεν ὁ Ἀνανίας ἐχάρη κατά πολύ καί ἠγέρθη νά προϋπαντήση τήν Εἰκόνα τοῦ Χριστοῦ, παρευθύς δέ ὡς προσεκύνησεν αὐτήν, ἰατρεύθη ἀπό τήν ἀσθένειάν του· μόνον εἰς τό πρόσωπόν του ἀπέμεινεν ὀλίγη λέπρα. Μετά δέ τό σωτήριον Πάθος τοῦ Χριστοῦ καί τήν ἁγίαν Αὐτοῦ Ἀνάληψιν, ἐπήγεν ὁ Ἀπόστολος Θαδδαῖος εἰς τήν Ἔδεσσαν καί ἐβάπτισε τόν Αὔγαρον μέ ὅλους τούς ἄρχοντας τοῦ παλατίου του εἰς τό ὄνομα τοῦ Πατρός, καί τοῦ Υἱοῦ, καί τοῦ Ἁγίου Πνεύματος. Μετά δέ τήν βάπτισίν του ὁ Αὔγαρος ἐξῆλθεν ἀπό τήν κολυμβήθραν ὑγιής καί τελείως ἀπηλλαγμένος ἀπό τήν ἀσθένειαν, ἡ ὁποία τόν ἐμάστιζεν. Ἀπ’ ἐκείνον λοιπόν τόν καιρόν ὁ Αὔγαρος ἐτίμα καί προσεκύνει τό Ἅγιον Μανδήλιον τοῦ Χριστοῦ· μετά δέ ταῦτα ἔκαμε καί ἕτερον καλόν. Εἰς τό ἔξω μέρος τῆς πύλης τῆς πόλεως ἦτο εἴδωλόν τι μέγα εἰδωλολάτρου τινός, στημένον τοιουτοτρόπως ὥστε, εἴ τις ἤθελε νά εἰσέλθη ἐντός τῆς πόλεως, προσεκύνει πρῶτον ἐκεῖ καί κατόπιν εἰσήρχετο. Ἐκεῖνο λοιπόν τό εἴδωλον κρημνίσας παντελῶς ὁ βασιλεύς Αὔγαρος, ἔστησεν εἰς τήν θέσιν του τό Ἅγιον Μανδήλιον, διά νά προσκυνῆται ὑπό πάντων. Ἔγραψε δέ καί γράμματα, τά ὁποία ἔλεγον οὕτω· «Χριστέ ὁ Θεός, ὁ εἰς σέ ἐλπίζων οὐκ ἀποτυγχάνει ποτέ».
«Ἀφοῦ ἔστησεν ὁ Αὔγαρος εἰς ἐκείνην τήν θέσιν τό Ἅγιον Μανδήλιον ἐξέδωκε καί ὁρισμόν προστάσσων νά μή τολμήση τις νά εἰσέλθη εἰς τήν πόλιν, ἐάν δέν προσκυνήση τήν Εἰκόνα ἐκείνην. Ἐφυλάχθη δέ ὁ ὁρισμός αὐτός ἕως οὗ ἔζη ὁ βασιλεύς Αὔγαρος καί μετά τοῦτον ὁ υἱός του· ἀφοῦ δέ ἐβασίλευσεν ὁ ἐγγονός του, παραχωρήσει Θεοῦ διά τάς τοῦ λαοῦ ἁμαρτίας ἠθέλησεν οὗτος νά καταβιβάση τό Ἅγιον Μανδήλιον, τό ὁποῖον ἦτο προσκεκολλημένον εἰς σανίδα καί νά στήση πάλιν ἐκεῖ τό εἴδωλον τοῦ εἰδωλολάτρου. Γνωρίσας δέ ὁ Ἀρχιερεύς τοῦ καιροῦ ἐκείνου, ἐκ θείας ἀποκαλύψεως, τήν βουλήν τοῦ βασιλέως, ἐσκέφθη νά ἀποκρύψη τήν ἁγίαν Εἰκόνα ἕως οὗ εὐδοκήση ὁ Κύριος νά ἀποστείλη Ὀρθόδοξον βασιλέα. Ἰδών δέ ὅτι ἄνωθεν τῆς πύλης τῆς πόλεως ὑπῆρχεν ἐσωτερικῶς κοίλη θολοειδής ἐσοχή, ἐτοποθέτησεν ἐκεῖ τήν ἁγίαν Εἰκόνα τοῦ Χριστοῦ, καί πρό ταύτης, ἐντός τῆς ἐσοχῆς, ἐκρέμασε καί κανδήλιον ἀνημμένον· ἔπειτα ἔκτισε ἀπ’ ἔμπροσθεν τόν τόπον μέ τοῦβλα καί ἀσβέστην, καί οὕτω δέν ἐφαίνετο πλέον τό Ἅγιον Μανδήλιον. Ὅθεν μή βλέπων αὐτό ὁ βασιλεύς δέν ἔκαμε καί ἐκεῖνο τό ὁποῖον ἐσκέπτετο νά κάμη».
Ταῦτα ἀναφέρονται εἰς τά βιβλία τῆς Ἐκκλησίας μας, ὦ βασιλεῦ, διά τάς ἁγίας Εἰκόνας. Πῶς λοιπόν τώρα σύ βούλεσαι νά τάς καταστρέψης; Ἐάν δέν ἦτο πρέπον νά ζωγραφίζωμεν τό πρόσωπον τοῦ Χριστοῦ καί τῶν Ἁγίων, πῶς ἤθελε τυπώσει ὁ ἴδιος ὁ Χριστός μόνος του τό πρόσωπόν του εἰς τό μανδήλιον; Ἤ πῶς ὁ βασιλεύς Αὔγαρος ἰατρεύθη ἀπό τήν ἀσθένειάν του πάραυτα, μόνον μέ τό ὅτι τό προσεκύνησεν; Ἄκουσον, ὦ βασιλεῦ, καί ἕτερον θαῦμα, τό ὁποῖον ἔκαμεν αὐτό τό Ἅγιον Μανδήλιον κατά τάς ἡμέρας τοῦ βασιλέως Ἡρακλείου. Ὁ βασιλεύς τῶν Περσῶν Χοσρόης, κυριεύσας κατά τόν καιρόν ἐκείνον πολλάς πόλεις καί χώρας τῆς Ἀνατολῆς, ἐπῆγε καί εἰς τήν Ἔδεσσαν, εἰς τήν ὁποίαν εὑρίσκετο τό Ἅγιον Μανδήλιον τοῦ Χριστοῦ. Βλέποντες δέ οἱ κάτοικοι τῆς Ἐδέσσης τό ἐχθρικόν στράτευμα ἐφοβοῦντο πάρα πολύ καί παρεκάλουν τόν Θεόν νά τούς βοηθήση. Τί δέ ὁ Πανάγαθος Θεός ὠκονόμησε;».
Κατά τόν καιρόν ἐκείνον ἦτο Ἀρχιερεύς τῆς Ἐδέσσης ὁ Εὐλάλιος. Εἰς αὐτόν λοιπόν ἐφάνη διά νυκτός γυνή τις ὡραιοτάτη καί λαμπροτάτη, ἥτις τοῦ εἶπε· «Ὓπαγε εἰς τήν πύλην τῆς πόλεως καί σκάψον τόν ἄνω τῆς πύλης τοῖχον ἀπό τό ἐσωτερικόν αὐτοῦ μέρος, καί ἐκεῖ θέλεις εὕρει Εἰκόνα τινά τοῦ Δεσπότου Χριστοῦ. Ἐκείνην λάβε καί θέλεις ἴδει τήν δύναμιν τοῦ Θεοῦ». Τήν πρωΐαν, ἀφοῦ ἐξύπνησεν ὁ Ἀρχιερεύς ἠγέρθη καί ἐπήγεν εἰς τόν τόπον, τόν ὁποῖον τοῦ ἔδειξε καθ’ ὕπνον ἡ Θεοτόκος, διότι ἐκείνη ἦτο ἡ ὡς λαμπροτάτη γυνή ἐμφανισθεῖσα καί εὐθύς ὡς ἔσκαψεν ὀλίγον τόν τοῖχον, ὤ τοῦ θαύματος! εὑρέθη ἡ μέν κανδήλα τήν ὁποίαν εἶχε κρεμάσει ὁ Ἀρχιερεύς τοῦ καιροῦ ἐκείνου ἀναμμένη ἀκόμη ἔπειτα ἀπό τόσους χρόνους, ἡ δέ Εἰκών τοῦ Χριστοῦ σώα καί ἀκεραία. Ἀλλά καί εἰς μίαν κέραμον, ἡ ὁποία εὑρίσκετο ἀπέναντι τοῦ κανδηλίου εἶχε τυπωθῆ καί εἰς αὐτήν τό πρόσωπον τοῦ Χριστοῦ, ὡς καί εἰς τό Ἅγιον Μανδήλιον. Λαβών λοιπόν ὁ Ἀρχιερεύς τήν ἁγίαν ταύτην Εἰκόνα ἔκαμαν λιτανείαν καί περιέφεραν ταύτην δι’ ὁλοκλήρου τοῦ τείχους θερμῶς δεόμενοι. Ἡμέραν δέ τινα ἤναψαν οἱ Πέρσαι μεγάλην πυράν, διά νά κατακαύσουν τά τείχη τῆς πόλεως· τότε ἐπῆρε πάλιν ὁ Ἐπίσκοπος τό Ἅγιον Μανδήλιον καί περιῆλθε τά τείχη διά δευτέραν φοράν· ὁ δέ Θεός διά θαύματος μεγίστου ἔστρεψε τήν πυράν πρός τό ἔξω μέρος καί κατέκαυσε μέγα μέρος τοῦ στρατεύματος τῶν Περσῶν· οἱ δέ ἐπίλοιποι, ὡς εἶδον τό θαῦμα, ἔφυγαν εἰς τά ὀπίσω, μή τολμῶντες πλέον νά πολεμήσουν τήν Ἔδεσσαν».(3)
Τί λοιπόν, ὦ βασιλεῦ, νομίζεις διά τήν Εἰκόνα ταύτην τοῦ Χριστοῦ; Δέν ήτο ἐκείνη ἁγία καί τετιμημένη; Δέν ἦτο ἡ Χάρις τοῦ Ἁγίου Μανδηλίου, ἥτις ἔδειξε τό τοιοῦτον θαῦμα; Πῶς λοιπόν σύ καταπατεῖς τάς ἁγίας Εἰκόνας καί λέγεις, ὅτι εἶναι εἴδωλα; Ἄκουσόν μου ὦ βασιλεῦ κράτιστε, ἄλλο εἶναι τό εἴδωλον καί ἄλλο ἡ Εἰκών. Διότι εἴδωλον μέν εἶναι καί λέγεται τό ξύλον ἤ το μάρμαρον ἤ ἄλλο μέταλλον, τό ὁποῖον εἶναι σκαλισμένον, ἔχον ὁμοίωμα ἀνδρός ἤ γυναικός, τοῦ ὁποίου χωρίζουν τά μέλη. Εἰκών δέ εἶναι ἐκείνη τῆς ὁποίας τά μέλη δέν χωρίζουν καί δέν δύναται νά πιάση τις ἰδιαιτέρως οὔτε χεῖρας, οὔτε πόδας, οὔτε ἄλλο τι μέλος. Διά τοῦτο καί ἡμεῖς, ἐάν εἰς ὁμοίωμά τι τοῦ Χριστοῦ ἤ τῶν Ἁγίων χωρίζουν τά μέλη του, δέν τό προσκυνοῦμεν, ἐπειδή ἔχει τύπον εἰδώλου, ἀλλά εἲ τι ὁμοίωμα εἶναι ἐζωγραφισμένον ἀπό καλόν τεχνίτην καί ἔχει ὁμοίωσιν τοῦ προσώπου τοῦ Χριστοῦ, τῆς Παναγίας ἤ τῶν ἄλλων Ἁγίων, ἐκεῖνο τιμῶμεν καί προσκυνοῦμεν. Διότι ὡς ὁρίζει καί ὁ Μέγας Βασίλειος ἡ τιμή τῆς Εἰκόνος ἐπί τό πρωτότυπον διαβαίνει». Ἀπεκρίθη ὁ βασιλεύς λέγων· «Ἔχεις νά μοῦ ἀποδείξης καί ἀπό ἄλλας μαρτυρίας τήν τιμήν τῶν Εἰκόνων;» Ἀπεκρίθη ὁ Ἅγιος Γερμανός· «Ἀπό χιλίας μαρτυρίας δύναμαι νά ἀποδείξω, ὅτι πρέπον εἶναι νά προσκυνοῦμεν τάς ἁγίας Εἰκόνας· πλήν διά νά μή βαρυνθῆς τούς λόγους μου, ἄς εἴπω καί ἄλλας, μίαν ἤ δύο ἱστορίας».
(1). Δαμασκηνοῦ Ὑποδιακόνου τοῦ Στουδίτου, τοῦ μετέπειτα Ἐπισκόπου Λιτῆς καί Ρενδίνης καί εἶτα Μητροπολίτου Ναυπάκτου καί Ἄρτης. Ληφθεῖσα ἐκ τοῦ «Θησαυροῦ». Ἐνταῦθα παρατίθεται διασκευασμένη κατά τήν φράσιν καί διορθωμένη εἰς τινα σημεῖα χάριν ἱστορικῆς απακριβώσεως.
(2). Τό ρητόν τοῦτο δέν ἀναγράφεται εἰς τήν ἔκδοσιν τοῦ «Δαμασκηνοῦ». Περί τοῦ πού δέ τοῦτο εἶναι γεγραμμένον καί περί τῆς ἑρμηνείας αὐτοῦ βλέπε ἐν τόμω Η ἐκδ. α’ σελ. 240, ἐκδ. β’ σελ. 264 – 266, σημ. 1η.
(3). Τό θεῖον καί ἀχειρότευκτον τοῦτο ἐκτύπωμα τῆς μορφῆς τοῦ Κυρίου, τό Ἅγιον Μανδήλιον, τιμᾶ ἡ Μήτηρ ἡμῶν Ἐκκλησία μετ’ ἰδιαιτέρας εὐλαβείας κατά τήν ις’ (16ην) Αὐγούστου ἐν ᾗ καί βλέπε πλατύτερον τήν περί τούτου διήγησιν (τόμ. Η’ ἐκδ. α’ σελ. 237 – 244, ἐκδ. β’ σελ. 262 – 270).
ΠΗΓΗ: ΒΙΚΤΩΡΟΣ ΜΑΤΘΑΙΟΥ, ΜΕΓΑΣ ΣΥΝΑΞΑΡΙΣΤΗΣ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΟΥ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΤΟΜΟΣ ΙΓ’ ΤΡΙΩΔΙΟΝ (ΣΕΛ. 251 – 258) ΑΘΗΝΑΙ 1969
