Τά προεόρτια τοῦ Τιμίου Σταυροῦ, ἤτοι ἡ ἀπό τοῦ βασιλικοῦ παλατίου ἐξέλευσις τοῦ Τιμίου Σταυροῦ εἰς τήν Πόλιν. Κατά τήν ἡμέραν ταύτην ἐπεκράτει συνήθεια νά ἐκφέρηται ἐκ τοῦ παλατίου τοῦ βασιλέως τό Τίμιον Ξύλον τοῦ Σταυροῦ, καί νά προπέμπηται πλησίον τῆς μεγάλης Ἐκκλησίας· προϋπήντα δέ αὐτό ὁ δεύτερος ἱερεύς ἐκ τῶν Κηρουλαρίων(¹), ὅστις βαστάζων θυμιατόν καί θυμιῶν, πρῶτον ἔφερεν αὐτό εἰς τόν μικρόν βαπτιστῆρα, ὅπου ἐγίνετο ἁγιασμός ἐν τῷ ἀργυρῷ ἐξαντλητηρίῳ, ἔπειτα δέ εἰσήγαγεν αὐτό εἰς τό ἅγιον Βῆμα τῆς Μεγάλης Ἐκκλησίας, τῆς Ἁγίας Σοφίας. Ἐκ δέ τοῦ ἁγίου Βήματος ἐξῆγον τόν Σταυρόν, καί περιέφερον εἰς ὅλην τήν Κωνσταντινούπολιν μέχρι τῆς δεκάτης τετάρτης Αὐγούστου, ὅτε προεπέμπετο πάλιν εἰς τό παλάτιον, καί ἀπετίθετο εἰς τόν τόπον αὐτοῦ ὑπό τῶν Διαιταρίων καί τοῦ μεγάλου Παππία. Αὕτη δέ ἡ ἐξέλευσις καί περίοδος τῶν Τιμίων Ξύλων τοῦ Σταυροῦ ἐγίνετο, διότι εἰς τάς πρώτας δεκαπέντε ἡμέρας τοῦ Αὐγούστου ἐπιπολάζουσι συνήθως ἀσθένειαι περισσότεραι ἤ κατά τούς ἄλλους μῆνας· ὅθεν ὁ Τίμιος Σταυρός τοῦ Κυρίου, περιφερόμενος εἰς τήν Πόλιν, ἡγίαζε τόν ἀέρα διά τῆς παρουσίας του, καί τάς οἰκίας καί τάς ἀγυιάς (ὀδούς) καί τάς πλατείας, ὑγείαν παρέχων εἰς ὅλους ἐκείνους, πλησίον τῶν ὁποίων διήρχετο ἤ τούς ὁποίους προσήγγιζεν(²).
(¹) Τοῦτο, ὡς καί τά ἑπόμενα Διαιτάριος καί Παππίας, ἦσαν τίτλοι διαφόρων παρά τοῖς Βυζαντινοῖς ἱερατικῶν ἀξιωμάτων.
(²) Τόν Τίμιον καί Ζωοποιόν Σταυρόν ζητήσασα ἐν Ἱεροσολύμοις ἡ μακαρία Ἑλένη, μήτηρ Κωνσταντίνου τοῦ Μεγάλου, εὗρε κεκρυμμένον ὑπό τήν γῆν περί τό 325 ἔτος, μέρος δέ τούτου ἔφερε τότε εἰς Κωνσταντινούπολιν χάριν εὐλογίας, τό δέ λοιπόν ἀφῆκεν εἰς Ἱεροσόλυμα ὅπου ἔμεινε μέχρι τοῦ ἔτους 614, ὅτε οἱ Πέρσαι ἐλεηλάτησαν τήν Παλαιστίνην. Εἰς τό συναξάριον τοῦ Ἁγίου Ἀναστασίου τοῦ Πέρσου, βλέπομεν ὅτι τό Τίμιον Ξύλον, ὅπερ ἐφυλάττετο ἐν τῷ Ἁγίῳ Γολγοθᾷ ἔνδον θήκης ἐσφραγισμένης, τοῦτο τό τῆς Σωτηρίας ἡμῶν τρόπαιον, τό λύσαν τά δεσμά τοῦ θανάτου καί καταργῆσαν τήν δύναμιν τῆς ἁμαρτίας, ὅτε κατελήφθη ὑπό τοῦ λεηλατήσαντος τήν Παλαιστίνην βασιλέως τῆς Περσίας Χοσρόου κατά τό ἔτος 614 ἔσβεσε τήν ἀσέβειαν τῶν Περσῶν καί τήν λατρείαν τοῦ πυρός κατήργησε, φαινόμενον δέ κατακτημένον, κατέκτησεν αὐτό τάς ψυχάς τῶν κατακτητῶν· καθότι ἐφώτισε τούς ἐν σκότει καί σκιᾷ θανάτου καθημένους, καί ἤναψε τό ἐσωτερικόν πῦρ, ὅπερ ἦλθεν ὁ Σωτήρ νά θέσῃ ἐπί τῆς γῆς, δηλαδή τό τῆς ἀγάπης καί τῆς πίστεως, τό ὁποῖον προσέταττεν ὁ Θεός εἰς τήν Παλαιάν Διαθήκην νά μένῃ ἀνημμένον πάντοτε ἐν τῷ θυσιαστηρίῳ, ὡς σύμβουλον ὄν τῆς πρός ἀλλήλους ἑνώσεως.
Καθώς δέ ὅταν οἱ Φιλισταῖοι ἥρπασαν τήν Κιβωτόν τῆς Διαθήκης κατετροπώθησαν ὑπό τῶν Ἰσραηλιτῶν, οὕτω καί οἱ Πέρσαι, λαφυραγωγήσαντες τόν Τίμιον Σταυρόν, ἐνικήθησαν ὑπό τοῦ βασιλέως Ἡρακλείου τό ἔτος 628. Ὅθεν ἔντρομοι γενόμενοι ἔλεγον πρός ἀλλήλους· «Ἦλθεν ὁ Θεός τῶν Χριστιανῶν εἰς τούς τόπους ἡμῶν, καί τί ἆρα ἔσται περί ἡμῶν;» Ἱστορεῖ δέ καί ὁ Βέδας εἰς τήν ἐπιτομήν τῶν ἁγίων Τόπων τῆς Ἱερουσαλήμ, ὅτι ἐκ τῶν ρόζων ἤ κόμβων τοῦ Τιμίου ξύλου τοῦ Τιμίου καί Ζωοποιοῦ Σταυροῦ, ὅπερ ὁ Ἡράκλειος, μετά τήν νίκην του κατά τῶν Περσῶν, ἔφερεν ἐκ τῆς Περσίας εἰς τήν Κωνστνατινούπολιν, ἔρεεν ὑγρόν εὐωδέστατον διά τοῦ ὁποίου ἰατρεύετο πᾶσα ἀσθένεια.
Ἀλλά καί τό ἅγιον ἔλαιον τῆς κανδήλας τοῦ Τιμίου Ξύλου τοῦ Σταυροῦ ἐποίει θαύματα, ἐξ αὐτοῦ δέ λαμβάνοντες οἱ Χριστιανοί τό ὠνόμαζον ἔλαιον τοῦ Σταυροῦ. Διό καί ὁ Μοναχός Κύριλλος γράφει, ὅτι ὁ Ὅσιος Σάββας διά τοῦ ἐλαίου τῶν κανδηλῶν τῶν ἁγίων Εἰκόνων πολλά ἐποίησε θαύματα, καί πολλά δαιμόνια ἐξέβαλεν. Ἀλλά καί ὁ Θεοδώρητος λέγει, ὅτι ὁ Ὅσιος Ἰάκωβος διά τοῦ ἐλαίου τῆς κανδήλας, ἥτις ἦτο ἀνημμένη ἔμπροσθεν τῶν εἰκόνων τῶν Μαρτύρων (ὅπερ καί ἔλαιον τῶν Μαρτύρων ἐπονομάζεται) πολλά πάθη ἐθεράπευσε· καί ἡ Ἁγία Θωμαῒς ἰάτρευσε Μοναχόν πολεμούμενον ὑπό τῆς πορνείας, ἅμα ἐχρίσθη ἐκεῖνος μέ ἔλαιον τῆς κανδήλας της, ὡς γράφεται εἰς τό Συναξάριον αὐτῆς τήν δεκάτην τετάρτην τοῦ Ἀπριλίου.
Πηγή: Ὁ Μέγας συναξαριστής τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας. Ἐκδίδεται ἀναλώμασι καί ἐπιμελείᾳ, του ἐν Μοναχοῖς ἐλαχίστου Βίκτωρος Ματθαίου Καθηγουμένου τῆς ἐν Κρονίζη, Κουβαρά Ἀττικῆς Ἱεράς καί σεβασμίας Δεσποτικῆς Μονῆς Μεταμορφώσεως του Σωτῆρος. Ἔκδοσις Γ’, 1970 (Τόμος Ζ’, μην Ἰούλιος σελ. 605).
Ἡ Εἰκόνα τοῦ κειμένου, ἔχει τεθεῖ ἀπό τόν συντάκτη τῆς ἀνάρτησης.
