Πρέπει νά προσευχόμεθα ἀδιαλείπτως· τί εἶναι ἡ ἀδιάλειπτος προσευχή καί πῶς κατορθώνεται.
ΕΥΕΡΓΕΝΤΙΝΟΣ ΥΠΟΘΕΣΙΣ Η’
Ι’. Τοῦ Ἁγίου Μαξίμου
Ὅταν κανείς ἀγαπᾷ κάτι, εἰς αὐτό προσηλοῦται ἀπολύτως καί καταφρονεῖ ὅλα ὅσα τόν ἐμποδίζουν νά τό ἀπολαύσῃ, ἀπό φόβον μή τυχόν τό χάσῃ. Κατ’ ἀναλογίαν καί ἐκεῖνος, πού ἀγαπᾷ τόν Θεόν, φροντίζει νά ἀσχολῆται ὁ νοῦς του εἰς τήν καθαράν προσευχήν, διά τῆς ὁποίας συνομιλεῖ μέ τόν Θεόν, τό ἀντικείμενον τοῦ πνευματικοῦ του ἔρωτος, κάθε δέ πάθος πού τόν ἐμποδίζει νά ἐπιτύχῃ τήν νοεράν αὐτήν συνομιλίαν, διά τῆς καθαρᾶς προσευχῆς, τό ἀποβάλλει ἀπό τήν ψυχήν του.
Αὐτός ποῦ ἀγαπᾷ γνησίως τόν Θεόν, ὁπωσδήποτε θά προσευχηθῇ χωρίς νά ἐμπλακῇ ἡ διάνοιά του εἰς κάποιον βιοτικόν περισπασμόν· καί ἀντιθέτως αὐτός πού ἀπερίσπαστα προσεύχεται εἰς τόν Θεόν, ἀποδεικνύει, ὅτι ἀγαπᾷ εἰλικρινῶς καί γνησίως τόν Θεόν. Αὐτός τοῦ ὁποίου ὁ νοῦς εἶναι προσηλωμένος εἰς ἐπίγειον πρᾶγμα ἤ βιοτικήν μέριμναν, δέν ἠμπορεῖ νά ἀφιερωθῇ εἰς ἀπερίσπαστον εὐχήν καί ἀδιατάρακτον προσευχήν.
Ὅταν ἐπί πολύ χρονικόν διάστημα ὁ νοῦς τοῦ ἀνθρώπου προσηλωθῇ εἰς κάτι αἰσθητόν, ὁπωσδήποτε εἰς τήν ψυχήν τοῦ ἀνθρώπου αὐτοῦ ὑπάρχει πάθος δι’ αὐτό τό αἰσθητόν πρᾶγμα· ἤ δηλαδή τό ἐπιθυμεῖ, ἤ ἐξ αἰτίας του λυπεῖται, ἤ ὀργίζεται, ἤ τοῦ γίνεται ἀφορμή νά μνησικακῇ. Ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει δέν δύναται νά ἐλευθερωθῇ ἀπό τό πάθος αὐτό, ἐφ’ ὅσον δέν καταφρονήσῃ τήν αἰτίαν τοῦ πάθους, δέν ἀπομακρυνθῆ, δηλαδή, ἀπό τό αἰσθητόν ἐκεῖνο πρᾶγμα ἐπί τοῦ ὁποίου προσηλώθη ὁ νοῦς.
Ἔργον τῶν ἐντολῶν εἶναι νά ἀπογυμνώνῃ τά διάφορα πράγματα ἀπό τό βάρος τῶν ἐμπαθῶν νοημάτων (δηλαδή νά ἀφαιρῇ ἀπό τά διάφορα πράγματα τήν ἱκανότητα νά ἐμπνέουν πάθη, ὅπως, παραδείγματος χάριν, ἀπό τό χρῆμα τήν πλεονεξίαν, ἀπό τό φαγητόν τήν λαιμαργίαν, ἀπό τά εὐειδῆ πρόσωπα τόν ἁμαρτωλόν ἔρωτα)· τῆς ψυχωφελοῦς ὅμως ἀναγνώσεως καί τῆς νοερᾶς ἐποπτείας θείων εἰκόνων, ἔργον εἶναι νά ἀπαλλάξουν τόν νοῦν ἀπό τήν αἰχμαλωσίαν τῆς ὕλης καί νά τον καταστήσουν τοιουτοτρόπως ἄϋλον· οὕτω δέ ἐπιτυγχάνεται ἡ ἀπερίσπαστος πρός τόν Θεόν καθαρά προσευχή.
Δέν εἶναι ἀρκετή ἡ πρακτική μέθοδος· διά νά ἐλευθερωθῇ κανείς τελείως ἀπό τά πάθη, ὥστε ὁ νοῦς του νά ἠμπορέσῃ νά προσευχηθῇ ἀπερίσπαστος, εἶναι ἀπαραίτητον νά διέρχωνται διαδοχικῶς ἐξ αὐτοῦ καί διάφοροι πνευματικαί θεωρίαι (δηλαδή νοεραί εἰκόνες θείων καταστάσεων). Καί τοῦτο διότι ἡ πρακτική μέθοδος (δηλαδή ὁ κατά τῶν παθῶν ἀγών) ἐλευθερώνει τόν νοῦν ἀπό τήν ακρασίαν(¹) καί τό μῖσος, ἐνῷ αἱ πνευματικαί θεωρίαι τόν ἀπαλλάσσουν ἀπό τήν λησμοσύνην καί τήν ἄγνοιαν. Τοιουτοτρόπως δέ θά ἠμπορέσῃ νά προσευχηθῇ ὅπως πρέπει(²).
Τῆς καθαρᾶς προσευχῆς δύο εἶναι αἱ τελειόταται καταστάσεις· ἡ μέν μία ἐπισυμβαίνει εἰς τούς πρακτικούς, ἡ δέ ἄλλη εἰς τούς θεωρητικούς. Καί ἡ μέν μία, ἡ πρώτη, διαμορφοῦται εἰς τήν ψυχήν ἀπό τόν φόβον τοῦ Θεοῦ καί τήν ἀγαθήν ἐλπίδα, ἡ δέ ἄλλη, ἡ δευτέρα, ἀπό τόν θεῖον ἔρωτα καί τήν ἀκροτάτην κάθαρσιν τοῦ νοῦ.
Χαρακτηριστικά γνωρίσματα τῆς πρώτης καταστάσεως εἶναι ἡ ἀπομάκρυνσις τοῦ νοῦ ἀπό ὅλας τάς κοσμικάς σκέψεις καί τά νοήματα καί ἡ αὐτοσυγκέντρωσις, ὥστε νά γίνωνται αἱ προσευχαί ἀπερίσπαστοι καί ἀνενόχλητοι, ὡς νά παρευρίσκεται ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ, ὅπως καί πράγματι παρευρίσκεται.
Τῆς δέ δευτέρας καταστάσεως γνώρισμα εἶναι τό νά ἀναρπαγῇ ὁ νοῦς, ἀπ’ αὐτήν ταύτην τήν ὁρμήν τῆς προσευχῆς, καί νά ἀπορροφηθῇ ὑπό τοῦ θείου καί ἀπείρου φωτός, ὥστε νά μή ἀντιλαμβάνεται πλέον οὔτε τόν ἑαυτόν του, οὔτε τίποτε ἄλλο ἀπό τά περιβάλλοντα πράγματα, παρά μόνον Ἐκεῖνον, πού, διά τῆς ἁγίας ἀγάπης, ἐνεργεῖ εἰς τόν ψυχικόν του κόσμον τήν τοιαύτην ἔλλαμψιν. Τότε δέ ὁ νοῦς κινούμενος πλησίον τῶν περί Θεοῦ ἐκφραστικῶν παραστάσεων λαμβάνει, ἐκ τῆς νοερᾶς αὐτῆς ἐνεργείας, καθαρᾶς καί τρανάς τάς περί Αὐτοῦ ἀκτινοβόλους ἀνταυγείας(³).
Δυνατός εἶναι ὁ ἄνθρωπος ἐκεῖνος, πού κατώρθωσε νά συνδυάσῃ ἁρμονικῶς τήν γνῶσιν μέ τήν πρᾶξιν· διότι διά μέν τῆς πράξεως μαραίνει πᾶσαν κακήν ἐπιθυμίαν καί ἡμερώνει τόν θυμόν, διά δέ τῆς γνώσεως δίδει πτερά εἰς τόν νοῦν καί οὗτος ἀναβαίνει πρός τόν Θεόν.
Ὅπως τό σῶμα, ὅταν ἀποθνῄσκῃ, ἀποχωρίζεται ἀπό ὅλα τά πράγματα τοῦ κόσμου, οὕτω καί ὁ νοῦς ἀποθνῄσκων, κατά τήν περίοδον τῆς τελειοτάτης καθαρᾶς προσευχῆς, ἀποχωρίζεται ἀπό ὅλας τάς σκέψεις καί τά νοήματα τοῦ κόσμου· διότι ἐάν δέν ἀποθάνῃ ἑκουσίως τόν τοιοῦτον πνευματικόν θάνατον, δηλαδή τόν ἀποχωρισμόν ἀπό τάς σκέψεις καί τά νοήματα τοῦ κόσμου, εἶναι ἀδύνατον νά εὑρεθῇ μαζί μέ τόν Θεόν καί νά ζήσῃ κοντά Του.
Οἱ δαίμονες πολεμοῦν αὐτούς πού προσεύχονται κατά τρόπον τελειότατον, μήπως κατορθώσουν νά τούς κάμουν νά ἐπαναφέρουν εἰς τήν διάνοιάν των, ἔστω καί δι’ ὀλίγον, τάς σκέψεις καί τά νοήματα τῶν αἰσθητῶν πραγμάτων. Τούς ἐπιθυμοῦντας τήν γνῶσιν τούς πολεμοῦν οἱ δαίμονες, διά νά χρονίζουν εἰς τήν διάνοιάν των οἱ πονηροί λογισμοί· τέλος πολεμοῦν καί αὐτούς πού ἀγωνίζονται διά νά ἐπιτύχουν εἰς τόν πρακτικόν βίον, διά νά τούς πείσουν νά ἁμαρτήσουν ἐμπράκτως. Γενικῶς δέ οἱ φοβεροί καί ἀπαίσιοι δαίμονες παντοιοτρόπως ἀγωνίζονται διά νά χωρίσουν τούς ἀνθρώπους ἀπό τόν Θεόν.
Ἐκεῖνος, πού ἐπαναλαμβάνει σιωπηρῶς τήν εὐχήν «Κύριε ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστέ, Υἱέ τοῦ Θεοῦ, ἐλέησόν με», δέν πρέπει ποτέ νά ἐπιδιώξῃ κατ’ εὐθεῖαν καί ἀμέσως τήν πρός τόν Θεόν ὁδηγοῦσαν καθαράν νοεράν ἀνάβασιν· διότι ὅπως ἀκριβῶς κατά τόν πρακτικόν βίον, ὁ ἀγωνιζόμενος διά τήν ἐφαρμογήν τῶν ἀρετῶν, πρέπει νά ἐπιχειρῇ ἐξελικτικῶς τάς ἀναβάσεις, ἀρχόμενος ἀπό τά εὐκολώτερα πρός τά δυσκολώτερα κατορθώματα, καί, κατά τήν θεωρίαν, ἀπό τήν ἁπλουστέραν δόξαν εἰς τήν μεγαλοπρεπεστέραν τῶν πνευματικῶν γνώσεων πρέπει νά πραγματοποιεῖται ἡ ἀνυψοῦσα ἀνάβασις, καί κατά τήν ἀνάγνωσιν τῆς Ἁγίας Γραφῆς πρέπει ἀπό τήν λεκτικήν σημασίαν τοῦ ρητοῦ νά μεταβαίνῃ ὁ ἀναγνώστης εἰς τό πνεῦμα τοῦ ρητοῦ, τοιουτοτρόπως πρέπει νά κάμωμεν καί ὅταν εὑρισκώμεθα εἰς τόν τόπον τῆς προσευχῆς.
Πρέπει δηλαδή, κατ’ ἀρχήν, νά ἀνυψώνωμεν τόν νοῦν ὑπεράνω τῶν ἀνθρωπίνων καί τό φρόνημα τῆς ψυχῆς νά ἀνέρχεται σιγά – σιγά πρός τά θειότερα, διά νά ἠμπορέσῃ ὁ νοῦς νά ἀκολουθήσῃ Αὐτόν πού ἔχει περάσει τούς οὐρανούς, Ἰησοῦν τόν Υἱόν τοῦ Θεοῦ, ὁ ὁποῖος εὑρίσκεται παντοῦ καί ὅλα τά ὑποφέρει, κατ’ οἰκονομίαν πρός ἡμᾶς, διά νά Τόν ἀκολουθῶμεν καί ἡμεῖς καί περάσωμεν ὅλα ὅσα καί Ἐκεῖνος ἐπέρασε καί φθάσωμεν κοντά Του, ἐφ’ ὅσον βεβαίως τόν ἐννοῶμεν, ὄχι κατά τό ταπεινόν σχῆμα τῆς οἰκονομικῆς συγκαταβάσεως, ἀλλά κατά τό ἀπροσπέλαστον μεγαλεῖον τῆς φυσικῆς του ὑπερφυσικῆς πληρότητος καί ἀριστείας(⁴).
Ἕνας ἐκ τῶν Γερόντων Ἀσκητῶν ἔλεγε, ὅτι ἡ συνεχής προσευχή ὁδηγεῖ τόν νοῦν εἰς τήν ταχείαν κατόρθωσιν τῆς τελειότητος.
Ὁ ἴδιος πάλιν Γέρων ἔλεγεν· «ὅπως ἀκριβῶς εἶναι ἀδύνατον νά ἰδῇ κανείς τό πρόσωπόν του εἰς ἐπιφάνειαν θολωμένου νεροῦ, τοιουτοτρόπως καί ἡ ψυχή εἶναι ἀδύνατον νά προσευχηθῇ θεωρητικῶς, ἐάν δέν καθαρθῇ ἀπό τούς ἐπιβλαβεῖς λογισμούς.
(¹) Κατάστασις ἀνεξελέγκτου κινήσεως παθῶν.
(²) Τό ἔργον τῆς ἐσωτερικῆς καθάρσεως, κατά τόν Ἅγιον Μάξιμον, εἶναι ἀρνητικόν καί θετικόν· ἤτοι ἀποτοξίνωσις ἀπό τά πάθη, ἀλλά καί ἐξυγίανσις μέ τήν μνήμην τοῦ Θεοῦ καί τήν μυστικήν γνῶσιν. Πρόκειται περί τῶν δύο μορφῶν τοῦ πνευματικοῦ βίου, τῆς πράξεως καί τῆς θεωρίας.
(³) Κατά τήν θαυμασίαν αὐτήν ἄποψιν τοῦ Ἁγίου Μαξίμου, ὁ νοῦς τελεῖ εἰς μίαν ὑπερλογικήν κατάστασιν, καθ’ ἥν δέν κινεῖται πλέον μέσα εἰς τήν ἀσφυκτικήν περιοχήν τῶν συμβόλων καί τῶν σχημάτων, ἀλλ’ εὑρίσκεται ἐπί τῆς κορυφῆς ἑνός μυστικοῦ Θαβώρ, ὅπου αἱ περί Θεοῦ ἔννοιαι καί ὀνόματα γίνονται πλέον ἀφετηρίαι μιᾶς ἀλλοιώσεως καί μεταμορφώσεως, πληρούσης τήν διάνοιαν μέ τήν ἀπαστράπτουσαν ἀνταύγειαν τῆς θεϊκῆς παρουσίας.
Εἰς τήν περίπτωσιν αὐτήν αἱ ἔννοιαι καί τά ὀνόματα εἶναι ἀναγωγικά μέσα, καί ὄχι γραμματικοί τύποι ἤ φιλοσοφικά σχήματα.
(⁴) Καίἡ προσευχή πρέπει νά διέλθη ἀπό ὡρισμένα στάδια ἀνυψώσεως τοῦ νοῦ. Τά στάδια αὐτά πρέπει νά παρουσιάζουν μίαν ἀναλογίαν πρός τόν ἐπίγειον βίον τοῦ Σωτῆρος, τόν ὁποῖον, ἐν τέλει, ὁ νοῦς τοῦ προσευχομένου πρέπει νά τόν συλλάβη, κατά τό ὑπερφυσικόν του ἐξαστράπτον μεγαλεῖον καί οὐχί κατά τό ταπεινόν ἱστορικόν σχῆμα τῆς ἐπί γῆς παρουσίας του. Αὐτήν τήν ἐξελικτικήν ἀνάβασιν ὑποσημαίνει καί ὁ Θεολόγος Ἰωάννης γράφων· «Καί ἐκ τοῦ πληρώματος αὐτοῦ ἡμεῖς πάντες ἐλάβομεν, καί χάριν ἀντί χάριτος» (Ἰωάν. α’ 16).
Πηγή: ΕΥΕΡΓΕΝΤΙΝΟΣ (ΤΟΜΟΣ Δ’). Ἑπιμελείᾳ Βίκτωρος Ματθαίου Καθηγουμένου τῆς ἐν Κρονίζῃ Κουβαρᾶ Ἀττικῆς Ἱερᾶς καί σεβασμίας Δεσποτικῆς Μονῆς Μεταμορφώσεως του Σωτῆρος. Ἀθῆναι 1966 (σελ. 232).
Ἡ Εἰκόνα τοῦ κειμένου, ἔχει τεθεῖ ἀπό τόν συντάκτη τῆς ἀνάρτησης.
