Κυροῦ Ἡλιού Μηνιάτη Ἐπισκόπου Κερνίκης καί Καλαβρύτων
«Ἀφοβία μεγάλη τό φοβεῖσθαι τούς νόμους», εἶπεν ἕνας σοφός. Ὅποιος δηλαδή φοβεῖται τούς νόμους, αὐτός δέν φοβεῖται καμμίαν τιμωρίαν. Φοβερός εἶναι ὁ Κριτής, φοβερά καί ἡ Κρίσις. Ὅστις ὅμως ἔχει φόβον καί τοῦ Κριτοῦ καί τῆς κρίσεως, αὐτός θέλει ζήσει χωρίς τόν φόβον καί ἀπό τοῦ Κριτοῦ τήν ὀργήν και ἀπό τῆς Κρίσεως τήν τιμωρίαν. Νομίζω ὅτι σᾶς ἔδωκα ἄλλην φοράν νά ἐννοήσετε διά τινος τρόπου ὁποῖος τρόμος μέλλει νά εἶναι εἰς τήν Δευτέραν τοῦ Χριστοῦ Παρουσίαν, ὅταν ὁ Κριτής εἶναι Θεός, ὅλος ὀργή, χωρίς ἔλεος, διότι ἡ δικαιοσύνη του κάνει κρίσιν καί ἐκδίκησιν· καί ὁ κρινόμενος ἁμαρτωλός, πταίστης χωρίς ἀπολογίαν, διότι ἡ συνείδησίς του κάμνει τήν κατηγορίαν καί τήν ἀπόφασιν. Ἔρχομαι λοιπόν σήμερον νά σᾶς εἴπω, ὅτι δέν εἶναι ἄλλος τρόπος διά νά μή φοβῆσθε, οὔτε ἐκεῖνον τόν φοβερόν Κριτήν, οὔτε ἐκείνην τήν φοβεράν Κρίσιν, παρά τό νά ἔχετε τόν φόβον καί τοῦ Κριτοῦ καί τῆς Κρίσεως. «Ἀφοβία μεγάλη τό φοβεῖσθαι τούς νόμους». Τί εἶναι ἐκεῖνο, πού μᾶς κάνει νά φοβούμεθα τόσον τήν Δευτέραν Παρουσίαν τοῦ Χριστοῦ; Αἱ ἁμαρτίαι μας. Ἄς ἀφήσωμεν λοιπόν καί ἡμεῖς τώρα τάς ἁμαρτίας μας, διά νά μή φοβηθῶμεν τότε οὔτε τήν κρίσιν οὔτε τήν ἐκδίκησιν τῆς θείας δικαιοσύνης. Καί δέν ἠμποροῦμεν νά τάς ἀφήσωμεν ἀλλέως, παρά μέ τήν ἱεράν ἐξομολόγησιν.
Μέ τήν χάριν τοῦ θείου τούτου μυστηρίου τῆς ἐξομολογήσεως διώκεται τό πνεῦμα τό ἄλαλον, τό ὁποῖον δέν μᾶς ἀφήνει νά ὀμολογήσωμεν τήν ἁμαρτίαν μας, διά νά μή λάβωμεν τήν ἰατρείαν μας.
Δι’ ὅλα τά πταίσματα, τά ὁποῖα κάμνομεν ἡμεῖς οἱ ἄνθρωποι, δύο κριτήρια ἔστησεν ὁ Θεός· ἕνα ἐδῶ εἰς τήν γῆν, τῆς ἐξομολογήσεως· ἄλλο εἰς τόν οὐρανόν, τῆς Δευτέρας Του Παρουσίας. Ἐδῶ κάθεται κριτής εἷς ἄνθρωπος, ὅλος εὐσπλαγχνία· ἐκεῖ κάθεται Κριτής εἷς Θεός, ὅλος ὀργή. Ἐδῶ ὅστις κρίνεται, συγχωρεῖται· ἐκεῖ ὅστις κατακρίνεται, κολάζεται. Δέν γίνεται ἄλλως· ἡμεῖς πρέπει νά κριθῶμεν ἤ εἰς τοῦτο ἤ εἰς ἐκεῖνο τό Κριτήριον. Ἠκούσατε τί εἶναι Δευτέρα Παρουσία· ἤδη θέλετε ἀκούσει καί τί εἶναι Ἐξομολόγησις. Ἐγώ, ἀφ’ οὗ σᾶς ἀποδείξω σήμερον τρία πράγματα· πρῶτον, ὅστις θέλει νά κάμῃ μίαν ἀληθινήν καί τελείαν ἐξομολόγησιν, τί πρέπει νά κάμῃ πρίν νά ὑπάγῃ εἰς τόν Πνευματικόν· δεύτερον, τί πρέπει νά κάμῃ ἐκεῖ, ὅπου θά εἶναι μέ τόν Πνευματικόν· καί τρίτον, τί πρέπει νά κάμῃ ἀφ’ οὗ ἀναχωρήσῃ ἀπό τόν Πνευματικόν, τότε θέλω σᾶς ἀφήσει νά ἐκλέξετε ποῖον ἀπό τά δύο κριτήρια προτιμᾶτε. Ἐγώ ἀκολουθῶν τό παράδειγμα τοῦ μεγάλου διδασκάλου τῶν Ἐθνῶν, τοῦ μακαρίου Παύλου, ὅπερ λέγει· «Σοφοῖς τε καί ἀνοήτοις ὀφειλέτης εἰμί» (Ρωμ. α’ 14), ὅσον δύναμαι διδάσκω ἁπλᾶ, διά νά μέ καταλαμβάνωσιν ὅλοι· ἀλλά σήμερον μάλιστα θέλω ὁμιλήσει ἀπό ὅλας τάς ἄλλας φοράς ἁπλούστερα, διότι θέλω νά καταλάβωσι τούς λόγους μου καί ἄνδρες καί γυναῖκες· καί σπουδαῖοι καί ἰδιῶται· καί μεγάλοι καί μικροί, ἐπειδή ἡ ὑπόθεσις τῆς Ἐξομολογήσεως ἐνδιαφέρει ὅλους ἐξίσου.
Μέρος πρῶτον
Νομίζω ὅτι βλέπω εἰς ποίαν στεναχωρίαν εὑρίσκετο ἀπό τό ἕν μέρος ὁ βασιλεύς Δαβίδ, ὅταν ἦλθεν ἀπό μέρους τοῦ Θεοῦ ὁ Προφήτης Γάδ νά τοῦ φέρῃ τήν φοβεράν ἐκείνην ἀπόφασιν· ἀπό δέ τό ἄλλο ἡ σωφρονεστάτη Σωσάννα, ὅταν ἔπεσεν εἰς τάς χεῖρας τῶν ἀσελγεστάτων ἐκείνων συκοφαντῶν. Διά τήν ἁμαρτίαν, τήν ὁποίαν ἔκαμεν ὁ Δαβίδ, ἀπαριθμῶν τόν λαόν τοῦ Ἰσραήλ, ὁ Θεός ἠθέλησε νά τόν παιδεύσῃ. Ὅθεν τοῦ ἔπεμψε τόν Προφήτην τοῦτον, νά τοῦ εἴπῃ· «Δαβίδ, σύ ἔσφαλες καί ἐγώ εἶμαι ἀπεσταλμένος ἀπό τόν Θεόν νά σοῦ εἴπω, ὅτι ἔφθασεν ἡ ὥρα νά πληρώσῃς τήν ἁμαρτίαν σου. Ἡ τιμωρία, τήν ὁποίαν ὥρισεν ὁ Θεός, εἶναι αὕτη· ἤ τρεῖς χρόνους πεῖνα εἰς ὅλον σου τό βασίλειον, ἤ τρεῖς μῆνες νά σέ κυνηγοῦσιν οἱ ἐχθροί σου, ἤ τρεῖς ἡμέρας θανατικόν· ἔκλεξον σύ ἀπό τά τρία, ποῖον θέλεις» (Β’ Βασ. κδ’ 13). Ἕως νά συλλογισθῇ ὁ Δαβίδ, ἄς διέλθωμεν εἰς τήν Βαβυλῶνα καί ἄς εἰσέλθωμεν εἰς τόν κῆπον τοῦ Ἰωακείμ, ὅπου κάθεται καί πλύνεται ἡ ὡραιοτάτη γυνή του Σωσάννα. Ἐδῶ εἰσέρχονται κρυφίως δύο γέροντες, σκεύη τοῦ διαβόλου, εἰς τῶν ὁποίων τήν καρδίαν ἀπό πολλοῦ χρόνου ἤναψεν ἔρως σατανικός. Οὗτοι εὑρόντες τήν εὐκαιρίαν κατάλληλον, ἐπήδησαν ἔξαφνα ἔμπροσθεν τῆς Σωσάννης, ἥτις ἦτο μόνη καί τῆς λέγουσιν· «Ἦλθεν ἡ ὥρα, τήν ὁποίαν ἐπιθυμούσαμεν ἀπό μακροῦ. Δέν γίνεται ἄλλως· ἤ πλήρωσε τήν ἐπιθυμίαν μας, ἤ ἡμεῖς θέλομεν εἴπει τοῦ ἀνδρός σου, ὅτι ἐδῶ σέ εὕρωμεν μετά τινος νέου καί κατά τόν Νόμον θέλεις λιθοβοληθῆ· διάλεξε σύ ἀπό τά δύο ποῖον θέλεις». (Δαν. ἐν. Σωσ. 19 – 21).
Δαβίδ τί ἀπεφάσισες; Τρία μεγάλα κακά προβάλλονται ἐνώπιόν σου, πεῖνα, διωγμός, θανατικόν· ποῖον ἐκλέγεις; Σωσάννα, τί σκέπτεσαι; Δύο μεγάλοι κίνδυνοι· ἤ νά χάσῃς τήν ζωήν ἤ νά χάσῃς τήν τιμήν. Ποῖον ἐκλέγεις; «Στενά μοι πανταχόθεν», ἀποκρίνεται καί ὁ Δαβίδ καί ἡ Σωσάννα (ἔνθ. ἀνωτ. 14 καί 22 ἀντιστοίχως). Μεγάλη στεναχωρία εἶναι καί ἐδῶ καί ἐκεῖ· τρεῖς μῆνας νά μέ κυνηγοῦσιν οἱ ἐχθροί μου (οὕτω συλλογίζεται ὁ Δαβίδ) καί ἄν πέσω εἰς τάς χεῖρας των; Τρεῖς χρόνους πεῖνα ἤ τρεῖς ἡμέρας θανατικόν! Καί πάλιν νά πέσω εἰς τάς χεῖρας τοῦ Θεοῦ; Δέν γνωρίζω τί νά ἀποφασίσω· «Στενά μοι πανταχόθεν». Καί ἄν ἁμαρτήσω (οὕτω συλλογίζεται ἡ Σωσάννα) ἐγώ πίπτω εἰς τάς χεῖρας τοῦ Θεοῦ! Καί ἄν δέν ἁμαρτήσω, πίπτω εἰς τάς χεῖρας τῶν ἀνθρώπων! Δέν ἠξεύρω τί νά εἴπω· « Στενά μοι πανταχόθεν». Ἀλλ’ ἐγώ ἀπεφάσισα (λέγει ὁ Δαβίδ)· ἀντί νά μέ κυνηγοῦσιν οἱ ἐχθροί μου, ἄς μοῦ πέμψῃ ὁ Θεός τό θανατικόν. Εὐχαριστοῦμαι νά ἔχω νά κάμω μέ τόν Κριτήν μου καί ὄχι μέ τούς ἐχθρούς μου· «Ἐμπεσοῦμαι δή εἰς χεῖρας Κυρίου… εἰς δέ χεῖρας ἀνθρώπων οὐ μή ἐμπέσω» (Β’ Βασ. κδ’ 14). Προτιμῶ καλλίτερον νά πέσω εἰς τάς χεῖρας τοῦ Θεοῦ, παρά εἰς τάς χεῖρας τῶν ἀνθρώπων. Ἀπεφάσισα καί ἐγώ (λέγει ἡ Σωσάννα), ἄς μέ συκοφαντήσωσιν εἰς τόν ἄνδρα μου, ἄς μέ λιθοβολήσῃ ὁ λαός, δέν ἁμαρτάνω· «Αἱρετώτερόν μοι ἐστί μή πράξασαν ἐμπεσεῖν εἰς τάς χεῖρας ὑμῶν ἤ ἁμαρτεῖν ἐνώπιον Κυρίου» (ἔνθ. ἀνωτ. 23). Προτιμῶ καλλίτερον νά πέσω εἰς τάς χεῖρας τῶν ἀνθρώπων, παρά εἰς τάς χεῖρας τοῦ Θεοῦ.
Ἀλλ’ αὐτοί οἱ δύο δέν λέγουσι τά ἐνάντια; Ναί· ἀλλά καί οἱ δύο λέγουσι καλά. Ἡ Σωσάννα λέγει, πῶς καλλίτερον ἔχει νά πέσῃ εἰς τάς χεῖρας τῶν ἀνθρώπων, παρά εἰς τάς χεῖρας τοῦ Θεοῦ. Πότε τό λέγει; πρίν νά ἁμαρτήσῃ. Καί λοιπόν πρίν νά κάμῃ τις τήν ἁμαρτίαν καί εἶναι ἀκόμη ἄπταιστος καί καθαρός, χιλίας φοράς καλλίτερον εἶναι νά πέσῃ εἰς τάς χεῖρας τῶν ἀνθρώπων, ἤτοι νά τόν συκοφαντήσωσι, νά τόν λιθοβολήσωσι, παρά κάμνων τήν ἁμαρτίαν νά πέσῃ εἰς τάς χεῖρας τοῦ Θεοῦ, ἤτοι νά τόν ὑβρίσῃ καί νά τόν παροργίσῃ καί νά τόν κάμῃ ἐχθρόν. Δέν εἶναι πρᾶγμα φοβερόν μή ἁμαρτάνων νά πέσῃ εἰς χεῖρας τῶν ἀνθρώπων, οἵτινες, ἐπί τέλους, δέν ἔχουσιν ἄλλην δύναμιν, παρά νά θανατώσωσι τό σῶμα καί ὄχι τήν ψυχήν. Ὅθεν λέγει ὁ Χριστός· «Μή φοβηθῆτε ἀπό τῶν ἀποκτεινόντων τό σῶμα, τήν δέ ψυχήν μή δυναμένων ἀποκτεῖναι» (Ματθ. ι’ 28). Φοβερόν δέ πρᾶγμα (λέγει ὁ Παῦλος) εἶναι ἁμαρτάνων νά πέσῃ τις εἰς τάς χεῖρας τοῦ Θεοῦ· «Φοβερόν τό ἐμπεσεῖν εἰς χεῖρας Θεοῦ ζῶντος» (Ἑβρ. ι’ 21), ὅστις δύναται νά θανατώσῃ καί τό σῶμα μέ θάνατον πρόσκαιρον καί τήν ψυχήν μέ θάνατον αἰώνιον.
Ἡ ἔχθρα τῶν ἀνθρώπων δέν εἶναι τόσον κακόν, διότι ἤ εἶναι ἀδύνατος ἤ εἶναι προσωρινή. Ἡ ἔχθρα ὅμως τοῦ Θεοῦ εἶναι κακόν ἀνυπόφορον καί βαρύτερον, καθώς λέγει ὁ θεῖος Χρυσόστομος καί ἀπό τήν ἰδίαν τήν κόλασιν τοῦ Ἅδου. «Θεῷ προσκροῦσαι, τοῦ καλασθῆναι χαλεπώτερον». Ὅθεν πολλά φρόνιμα λέγει ἡ Σωσάννα, ὅτι δέν θέλει νά πέσῃ εἰς ἁμαρτίαν καί εὐχαριστεῖται νά πέσῃ εἰς τάς χεῖρας τῶν ἀνθρώπων, παρά εἰς τάς χεῖρας τοῦ Θεοῦ· «αἱρετώτερόν μοι ἐστί, μή πράξασαν ἐμπεσεῖν εἰς χεῖρας ὑμῶν, ἤ ἁμαρτάνειν ἐνώπιον Κυρίου». Ὁ Δαβίδ πάλιν λέγει, ὅτι καλλίτερον ἔχει νά πέσῃ εἰς τάς χεῖρας τοῦ Θεοῦ, παρά εἰς τάς χεῖρας τῶν ἀνθρώπων. Ἀλλά πότε τό λέγει; Ἀφ’ οὗ ἥμαρτε. Καί λοιπόν, ἀφοῦ κάμῃ τις τήν ἁμαρτίαν, καλλίτερον εἶναι νά πέσῃ εἰς τάς χεῖρας τοῦ Θεοῦ, ὅστις εἶναι φυσικά φιλάνθρωπος, ὅστις μέ ἕνα «ἥμαρτον» ἐξιλεώνεται, ὅστις μέ ἕνα δάκρυον σβύνει τόν θυμόν του. «Οἰκτίρμων καί ἐλεήμων ὁ Κύριος, μακρόθυμος καί πολυέλεος, οὐκ εἰς τέλος ὀργισθήσεται, οὐδέ εἰς τόν αἰώνα μηνιεῖ» (Ψαλμ. ρβ’ 8 – 9). Παρά νά πέσῃ εἰς τάς χεῖρας τῶν ἀνθρώπων, οἵτινες εἶναι ἄσπλαγχνοι, οἵτινες δέν συμπαθοῦν ποτέ, οἵτινες μνησικακοῦσιν αἰώνια. Καί καλῶς ἔλεγεν ὁ Δαβίδ, ὅτι ἀφοῦ ἔσφαλεν, εὐχαριστεῖται καλλίτερον νά πέσῃ εἰς τάς χεῖρας τοῦ Θεοῦ· «εἰς δέ χεῖρας ἀνθρώπων οὐ μή ἐμπέσω» (Β’ Βασ. κδ’ 14).
Ὥστε λοιπόν, Χριστιανέ, πρίν νά ἁμαρτήσῃς, φυλάττου μήν ἁμαρτήσῃς· φοβοῦ, ὅπως ἡ Σωσάννα, τήν δικαιοσύνην τοῦ Θεοῦ μή σέ παιδεύσῃ καί προτίμησε ἀντί νά πέσῃς εἰς ἁμαρτίαν, καλλίτερον νά κινδυνεύσῃς εἰς τήν ζωήν. Ἀφ’ οὗ ὅμως ἁμαρτήσῃς, ἔλπιζε ὅπως ὁ Δαβίδ εἰς τήν πολλήν εὐσπλαγχνίαν τοῦ Θεοῦ καί θέλεις συγχωρηθῆ. Συνεχωρήθη ἀπό τήν μοιχείαν καί τόν φόνον αὐτός ὁ Δαβίδ. Συνεχωρήθη ἀπό τήν εἰδωλολατρίαν ὁ Μανασσῆς. Συνεχωρήθη ἀπό τάς ἀδικίας του ὁ Τελώνης. Συνεχωρήθη ἀπό τάς ἀκαθαρσίας της ἡ πόρνη. Συνεχωρήθη ἀπό τόσα κακά, τά ὁποῖα ἔκαμεν ἕνας λῃστής. Ἤθελον δέ συγχωρηθῆ καί αὐτοί οἱ ἴδιοι οἱ σταυρωταί τοῦ Χριστοῦ, ἄν ἀληθινά ἤθελαν μετανοήσει· «Ἐμπεσούμεθα (μᾶς συμβουλεύει καί ὁ σοφός Σειράχ) εἰς χεῖρας Κυρίου, καί οὐκ εἰς χεῖρας ἀνθρώπων, ὡς γάρ ἡ μεγαλωσύνη αὐτοῦ οὕτω καί τό ἔλεος αὐτοῦ» (Σειρ. β’ 18). Ἕνα πρᾶγμα μόνον κάμε, τό ὁποῖον εἶναι πλέον εὔκολον. Πρόσπεσον εἰς τάς χεῖρας τοῦ Θεοῦ μέ μίαν ἀληθινήν καί τελείαν ἐξομολόγησιν. Ὅταν δέ πρόκειται νά ὑπάγῃς πρός τόν Πνευματικόν, ἄκουσον τί ἔχεις νά κάμῃς.
Ἀπό τούς Ἀποστόλους τοῦ Χριστοῦ, δύο ἔσφαλαν πολύ, ὁ Ἰούδας, ὅστις τόν ἐπρόδωσε διά τρίακοντα ἀργύρια, καί ὁ Πέτρος, ὅστις τόν ἠρνήθη τρεῖς φοράς. Ἀλλ’ ἀπό τούς δύο ὁ εἷς, ὁ Πέτρος, συνεχωρήθη· ἔλαβε πάλιν τό ἀποστολικόν ἀξίωμα, καί πάλιν γίνεται φίλος καί μαθητής τοῦ Χριστοῦ. Ὁ ἄλλος, ὁ Ἰούδας, ἔμεινεν ἀσυγχώρητος, ἐκρεμάσθη, ἄφησε τό ἄθλιον σῶμα εἰς ἕνα δένδρον καί παρέδωκε τήν ψυχήν εἰς τήν αἰώνιον κόλασιν. Ἀλλά διατί ὁ Πέτρος ἔλαβε τόσην χάριν καί ὁ Ἰούδας ἐφάνη ἀνάξιος; Τί ἔπρεπε νά κάμῃ οὗτος ὁ δυστυχής καί δέν τό ἔκαμεν; Ἔπρεπε νά ἐξομολογηθῇ τό σφάλμα του; Τό ἐξωμολογήθη, φανερά εἶπεν ὅτι ἔσφαλεν· «Ἥμαρτον παραδούς αἷμα ἀθῶον» (Ματθ. κζ’ 4), ὁμοῦ δέ μέ τήν ἐξομολόγησιν ἐπλήρωσεν, ἔδωκεν ὅλα τά τριάκοντα ἀργύρια, τά ὁποῖα ἔλαβε διά τήν προδοσίαν· «ρίψας τά ἀργύρια ἐν τῷ ναῷ ἀνεχώρησε» (αὐτ. 5). Νά ἐξομολογηθῇ τις καί νά πληρώσῃ δέν σᾶς φαίνεται ὅτι αὐτή εἶναι μία σωστή ἐξομολόγησις; Οὕτω κάμνετε ὅλοι, αὕτη εἶναι ἡ συνήθεια καί ὅστις εἴπῃ τό ἐναντίον, εἶναι ἀποσυνάγωγος καί νεωτεριστής.
Καλά, ἀλλά στοχασθῆτε, σᾶς παρακαλῶ, δύο πράγματα. Ἕνα· μέ τά ἀργύρια αὐτά τοῦ Ἰούδα, ἐκεῖνοι οἱ Ἀρχιερεῖς, οἱ ὁποῖοι τά ἔλαβον, ἠγόρασαν, λέγει, τόν ἀγρόν τοῦ κεραμέως καί τόν ἔκαμαν κοιμητήριον διά νά θάπτωνται οἱ ξένοι· «εἰς ταφήν τοῖς ξένοις» (ἔνθ. ἀνωτ. 7). Ἀλλά δέν ἔπρεπε νά ἀγοράσωσι καλλίτερα μίαν ἄμπελον ἤ ἕνα ἀγρόν νά κάμνῃ καρπόν; ἤ μίαν οἰκίαν νά δίδῃ κέρδος; Ἠγόρασαν ἕνα ἀγρόν διά νά θάπτωνται οἱ ξένοι, πρᾶγμα ὅμως τό ὁποῖον οὔτε καρπόν κάμνει, οὔτε διάφορον δίδει, ἐπειδή οὔτε γεωργεῖται, οὔτε ἐνοικιάζεται. Μυστήριον! Διά νά καταλάβωμεν, ὅτι ὅπου πέσωσι τά ἀργύρια ἐκεῖνα, μέ τά ὁποῖα πωλεῖται σιμωνιακῶς ὁ Χριστός, ὁ τόπος ἐκεῖνος δέν κάμνει καρπόν, δέν δίδει κέρδος, δέν τελεσφορεῖ, δέν προκόπτει· γίνεται τόπος δυστυχισμένος, δέν προξενεῖ κανένα καλόν εἰς ἐκεῖνον, ὅστις τόν ἔχει· ἴσως δέ μόνον καταφυγήν καί βοήθειαν ξένου τινός· «εἰς ταφήν τοῖς ξένοις»· καί τέλος πάντων τόπος ἔρημος καί ἀκατοίκητος, κατά τήν ψαλμικήν προφητείαν. «Γενηθήτω ἡ ἔπαυλις αὐτῶν ἠρημωμένη καί ἐν τοῖς σκηνώμασιν αὐτῶν μή ἔστω ὁ κατοικῶν» (Ψαλμ. ξη’ 26). Τό ἄλλο. Ὁ Ἰούδας ἐκολάσθη καί σωματικά καί ψυχικά· τί εἴδους θάνατον ἔλαβεν ὁ ταλαίπωρος; Κρεμασμένος νά σπαράττεται τόσην ώραν· ἔπειτα νά ραγίσῃ εἰς τήν μέσην, νά πέσωσι τά ἐντόσθιά του εἰς τήν γῆν καί ἐκεῖθεν ἡ μιαρά ψυχή του νά διαβῇ εἰς τό πῦρ τό αἰώνιον· «ἀπελθών ἀπήγξατο» (Ματθ. κζ’ 5), «καί πρηνής γενόμενος ἐλάκησε μέσος καί ἐξεχύθη πάντα τά σπλάγχνα αὐτοῦ» (Πράξ. α’ 18). Ὥστε λοιπόν ἡ ἐξομολόγησίς του δέν τόν ὠφέλησεν; Οὐδέν.
Ἀλλ’ ὁ Πέτρος, ὅστις συνεχωρήθη, τί ἔκαμεν; Αὐτός μέσα εἰς τήν αὐλήν τοῦ Καϊάφα ἔστεκε καί ἐθερμαίνετο. Εἶχεν ἀρνηθῆ τρεῖς φοράς· «οὐκ οἶδα τόν ἄνθρωπον» (Ματθ. κς’ 72 – 74, Μαρκ. ιδ’ 71), ἀλλ’ ὅταν ἤκουσε τήν τρίτην φοράν νά κράζῃ ὁ ἀλέκτωρ, ἐνεθυμήθη ἐκεῖνο, τό ὁποῖον τοῦ προεῖπεν ὁ Χριστός· ἐγνώρισε τό σφάλμα του· συνετρίβη ἀπό τόν πόνον ἡ καρδία του. Τότε εὐθύς ἐξῆλθεν ἔξω ἀπό ἐκείνην τήν αὐλήν, εὐθύς ἐχωρίσθη ἀπό ἐκείνην τήν κακήν συντροφίαν τῶν ὑπηρετῶν· εὐθύς παραμέρισε καί συλλογιζόμενος καλά μέ τόν νοῦν του τί ἔκαμεν, ἔκλαυσε πικρά· «Ἐξελθών ἔξω ἔκλαυσε πικρῶς» (Ματθ. κς’ 75). Ὑπάρχει δέ παράδοσις, ὅτι καθ’ ὅλην του τήν ζωήν, καθ’ ἑκάστην φοράν, ὅπου ἤκουε τήν φωνήν τοῦ ἀλέκτορος, πάλιν ἐνεθυμεῖτο τήν ἁμαρτίαν του καί ἔκαμνε τούς ὀφθαλμούς του δύο βρύσεις πικροτάτων δακρύων· «ἔκλαιε πικρῶς». Τοιαύτη ἐξομολόγησις ὠφέλησε πολύ. Διότι μετά τήν Ἀνάστασιν, ὅταν ὁ Χριστός τό ἠρώτησε τρεῖς φοράς, Πέτρε, ἀγαπᾷς με; Μέ τά τρία ταῦτα ἐρωτήματα διώρθωσε τάς τρεῖς ἀρνήσεις, λέγει ὁ Θεολόγος Γρηγόριος. Καί ὅταν τοῦ εἶπε· «Βόσκε τά ἀρνία μου…, ποίμανε τά πρόβατά μου» (Ἰωάν. κα’ 15 – 16), τοῦ ἐχάρισε, λέγει, ὁ θεῖος Χρυσόστομος, τήν προτέραν ἀποστολικήν ἐξουσίαν καί τιμήν.
Σημείωσε τώρα, Χριστιανέ, ὅτι ἡ ἐξομολόγησις ἡ ἀληθινή καί τελεία, ἡ ὁποῖα προξενεῖ τήν συγχώρησιν τῆς ἁμαρτίας καί ἡ ὁποία φέρει εἰς τήν Χάριν καί εἰς τήν ἀγάπην τοῦ Θεοῦ, δέν συνίσταται εἰς τοῦτο μόνον, νά εἴπῃς ἥμαρτον καί νά ὀμολογήσῃς τήν ἁμαρτίαν σου, διότι ἐνδέχεται τοιαύτη ἐξομολόγησις νά εἶναι τοῦ στόματος μόνον καί ὄχι τῆς καρδίας· νά εἶναι ἀπό συνήθειαν, καί ὄχι ἀπό συντριβήν· μάλιστα δέ ἐξομολόγησις διά τήν ὁποίαν ἔδωσες εἰς τόν Πνευματικόν καί χρήματα ὡς νά ἦτο ἡ μετάνοια ἐμπορική ὑπόθεσις, οἱ δέ Πνευματικοί ἐκεῖνοι οἱ ἱερόσυλοι, οἱ ὁποῖοι δέχονται χρήματα διά τήν ἐξομολόγησιν, ὡς νά εἶναι ἔμποροι, νομίζοντες, καθώς λέγει ὁ θεῖος Παῦλος, «πορισμόν εἶναι τήν εὐσέβειαν» (Α’ Τιμ. ς’ 5). Ἀδελφέ, ἐάν οὕτω πράττῃς, εἶσαι πλανεμένος· τοιαύτη ἐξομολόγησις εἶναι ἐξωτερική, ψεύτικη, ὡς ἐκείνη τοῦ Ἰούδα, ἐντελῶς ματαία καί ἀνωφελής. Ἡ ἐξομολόγησις, τήν ὁποίαν σᾶς λέγω ἐγώ, συνίσταται εἰς τοῦτο· νά κάμῃς, καθώς ἔκαμεν ὁ Πέτρος, ὅταν ἐγνώρισε τό σφάλμα του. Τί ἔκαμεν ὁ Πέτρος; «Ἐξελθών ἔξω», λέγει ἡ Γραφή (ἔνθ’ ἀνωτέρω), «ἔκλαυσε πικρῶς». Πρῶτον, λοιπόν, ἔσπευσε νά ἐξέλθῃ ἀπό τόν ἀφωρισμένον οἶκον τοῦ Ἀρχιερέως ἐκείνου, εἰς τόν ὁποῖον ἠρνήθη τόν Χριστόν, τόν θεῖον Διδάσκαλον· «ἐξελθών ἔξω». Καί σύ λοιπόν, ὅταν θέλῃς νά ὑπάγῃς νά ἐξομολογηθῇς, ἔξελθε ἀπό τόν κατηραμένον ἐκεῖνον οἶκον, ὅπου, διά τήν ἀγάπην μιᾶς πόρνης, ἠρνήθης ὄχι τρεῖς φοράς, ἀλλά ἀρνεῖσαι καθημερινῶς τόν Θεόν. Ἔξελθε δέ ὄχι μόνον μέ τό σῶμα, ἀλλά καί μέ τόν νοῦν καί μέ τήν καρδίαν· «ἐξελθών ἔξω».
Ὁ Πέτρος «ἐξελθών ἔξω» ἐχωρίσθη ἀπό τήν συντροφιάν τῶν ἀσεβῶν ἐκείνων στρατιωτῶν καί ὑπηρετῶν, οἱ ὁποῖοι συνέλαβον τόν Χριστόν, καί σύ «ἐξελθών ἔξω» χωρίσου ἀπό ἐκείνας τάς κακάς συντροφίας, ἀπό ἐκείνας τάς διεστραμμένας συναναστροφάς, ἀπό ἐκείνας τάς ὁδούς τῆς ἀπωλείας, εἰς τάς ὁποίας ἔζησες ἕως τώρα ἄσωτος. Ὁ Πέτρος παραμέρισε καί μένων μόνος ἐστοχάσθη καλῶς τό μέγα κακόν, τό ὁποῖον ἔκαμεν· ἐπόνεσεν, ἐκατανύχθη καί κατόπιν «ἔκλαυσε πικρῶς», ὅπερ θέλει νά εἰπῇ, ὅτι δέν ἔχυσε μόνον δύο δάκρυα, ἀλλ’ ἔλυσεν εἰς δάκρυα τήν καρδίαν· «ἐξελθών ἔξω ἔκλαυσε πικρῶς». Καί σύ λοιπόν, ὅστις συνηθίζεις νά πηγαίνῃς εἰς τόν Πνευματικόν χωρίς καμμίαν προετοιμασίαν, ἀποσύρθητι πρῶτον μίαν ὥραν, ἄφησε κάθε ἄλλην φροντίδα, συγκέντρωσε τούς ἐσκορπισμένους λογισμούς σου, κάμε ὀλίγην προσευχήν καί παρεκάλεσε τόν Θεόν νά σέ φωτίσῃ, νά ἐνθυμηθῇς τάς ἁμαρτίας σου καί ἐάν γνωρίζῃς ὅτι δέν ἐνθυμεῖσαι καλῶς, γράψε αὐτάς εἰς μικρόν χάρτην. Λέγει ὁ Ἅγιος Ἰωάννης τῆς Κλίμακος, ὅτι οἱ Μοναχοί τοῦ Μοναστηρίου του «πτυχίον μικρόν ἐν τῇ ζώνῃ κρεμάμενον εἶχον, ἐν ᾧ ἐσημείουν τούς καθ’ ἑκάστην λογισμούς καί τῷ Προεστῶτι ἐξήγγελλον». Βάλε ἐπίσης ἐμπρός εἰς τούς ὀφθαλμούς σου τάς δέκα ἐντολάς τοῦ Θεοῦ καί ἰδέ ποίαν ἐξ αὐτῶν παρέβης· βάλε τά ἑπτά θανάσιμα ἁμαρτήματα καί στοχάσου ποῖον ἐξ αὐτῶν ἔκαμες· ἐξέτασον καλῶς τήν συνείδησίν σου, εἰς τί ἔπταισες μέ τόν νοῦν, μέ τόν λόγον, μέ τά ἔργα· εἰς τί ἔσφαλες εἰς τόν Θεόν, εἰς τόν πλησίον καί εἰς τόν ἴδιον τόν ἑαυτόν σου.
Ἄν ἔχῃς ἔχθραν μετά τινος, συγχώρησέ τον ἐξ ὅλης σου τῆς ψυχῆς· ἄν ἔχῃς ξένον πρᾶγμα, ἐπίστρεψέ το· ἄν ἔθιξες τινός τήν τιμήν, διόρθωσον τό κακόν, τό ὁποῖον ἔκαμες. Πόνεσε, κατανύξου, ἀναστέναξε καί κλαῦσε πικρά. Ἐπάνω εἰς ὅλα κατηγόρησε τόν ἑαυτόν σου. Κατάργησον τάς πρώτας σου ἁμαρτίας, ἀποφάσισε μέ στερεάν γνώμην νά μή τάς κάμῃς ἄλλην φοράν. Μέ τοιαύτην διάθεσιν καί ἑτοιμασίαν πήγαινε πρός τόν Πνευματικόν νά ἐξομολογηθῇς, βέβαιος ὅτι θέλεις λάβει τήν συγχώρησιν, διότι «καρδίαν συντετριμμένην καί τεταπεινωμένην ὁ Θεός οὐκ ἐξουδενώσει (Ψαλμ. ν’ 19). Ἐν ὀλίγοις· θέλεις νά ὑπάγῃς εἰς τόν Πνευματικόν; μή φέρῃς, ὅπως ὁ Ἰούδας, λόγους μόνον καί ἀργύρια· φέρε ὅπως ὁ Πέτρος ἔργα καί δάκρυα. Ὅταν δέ φθάσῃς εἰς τόν Πνευματικόν, τότε πρέπει νά φυλάξῃς ἐπιμελῶς δύο πράγματα· πρῶτον, ἡ ἐξομολόγησίς σου νά εἶναι χωρίς ἐντροπήν καί δεύτερον νά εἶναι χωρίς πρόφασιν. Χωρίς ἐντροπήν πρέπει νά εἶναι, διότι ἐγώ γνωρίζω, ὅτι εἰς τόν κόσμον τοῦτον ὅλοι ζῶμεν μέ μίαν ὑπόκρισιν φαρισαϊκήν. Ἄλλοι εἴμεθα καί ἄλλοι θέλομεν νά φαινώμεθα. Ἐντεῦθεν γεννᾶται ἡ ἐντροπή, τήν ὁποίαν ἔχομεν εἰς τήν ἐξομολόγησιν, τό νά ἐντρεπώμεθα δηλαδή νά φανερωθῶμεν ἁμαρτωλοί ἡμεῖς, οἱ ὁποῖοι ἐνώπιον τοῦ κόσμου θέλομεν νά φαινώμεθα ἅγιοι. Χωρίς δέ πρόφασιν λέγω, ὅτι πρέπει νά εἶναι ἡ ἐξομολόγησις, διότι ἐγώ γνωρίζω, δυστυχῶς, ὅτι, ὅταν ἐρχώμεθα εἰς τήν ἐξομολόγησιν, ἄν φανερώσωμεν τά σφάλματά μας, εὐθύς τά μετασχηματίζομεν· ὀμολογοῦμεν ὅτι ἐπταίσαμεν, ἀλλ’ εὐθύς κάνομεν τήν ἀπολογίαν· καί τό χειρότερον, πολλάκις, διά τά κακά τά ὁποῖα ἐκάμαμεν, ρίπτομεν εἰς ἄλλους τήν εὐθύνην· καί ἀντί νά κατηγορήσωμεν τόν ἑαυτόν μας, κατηγοροῦμεν τούς ἄλλους· καί αὐτή εἶναι ἁμαρτία προπατορική.
Ἔσφαλαν οἱ Προπάτορες, ὁ Ἀδάμ καί ἡ Εὔα· παρέβησαν τήν θείαν ἐντολήν καί ἔφαγον ἀπό τό ξύλον τῆς γνώσεως. Τούς καλεῖ ὁ Θεός εἰς ἀπολογίαν· «Ἀδάμ ποῦ εἶ;» «Εὔα τί ἐποίησας;» Ἄ! καί ἄν ἤθελον ὀμολογήσει θαρρετά τό σφάλμα των! Ἄ! καί νά εἶχεν εἴπει ὁ Ἀδάμ· «Ἥμαρτον, Θεέ μου». Ἄ! καί νά εἶχεν εἴπει ἡ Εὔα, «Ἥμαρτον, ποιητά μου». Ἀλλά δέν εἶπον οὕτω, ἐπειδή τούς ἠμπόδισεν ἡ ἐντροπή καί ἡ πρόφασις· ἐντράπησαν καί ἐκρύβησαν. «Καί ἐκρύβησαν ὅ τε Ἀδάμ καί ἡ γύνη αὐτοῦ, ἀπό προσώπου Κυρίου τοῦ Θεοῦ» (Γέν. γ’ 8). Ἐπροφασίσθησαν, ἐπιρρίπτοντες ὁ εἷς εἰς τόν ἄλλον τό πταίσιμον. «Ἐγώ, ἀπελογήθη ὁ Ἀδάμ, δέν ἤμουν ἀφορμή· ἀφορμή ἦτο ἡ γυνή, τήν ὁποίαν μοῦ ἔδωκες». «Ἡ γυνή, ἥν δέδωκας μετ’ ἐμοῦ, αὐτή μοι ἔδωκεν ἀπό τοῦ ξύλου καί ἔφαγον» (αὐτ. 12). «Ἐγώ, ἀπεκρίθη ἀπό τό ἄλλο μέρος ἡ Εὔα, δέν ἔπταισα· μέ ἐπλάνησεν ὁ ὄφις». «Ὁ ὄφις ἠπάτησέ με, καί ἔφαγον» (αὐτ. 13). Καί ὁ Ἀδάμ καί ἡ Εὔα ἐξωρίσθησαν (ἀλλοίμονον!) ἀπό τόν Παράδεισον, παίρνοντες μαζί των τήν θείαν κατάραν. Ὑπάγει νά ἐξομολογηθῇ εἷς Χριστιανός, μιά Χριστιανή, τούς ἐξετάζει ὁ Πνευματικός· «Ἀδάμ ποῦ εἶ;» «Εὔα τί ἐποίησας;» Ἐντρέπονται, κρύβονται· ἄλλα τά λέγουν περικεκομμένα, ἄλλα τά ἀποσιωποῦν τελείως. Ἀλλά ὅστις κρύπτει τήν ἁμαρτίαν του (λέγει τό Πνεῦμα τό Ἅγιον μέ τό στόμα τοῦ Σολομῶντος) δέν θέλει λάβει κανένα καλόν· «Ὁ κρύπτων τήν ἑαυτοῦ ἁμαρτίαν, οὐ χρησιμεύσει».
Ἀλλ’ ἡ ἁμαρτία (λέγει ὁ μέγας Βασίλειος) εἶναι ὡσάν μία πληγή, ἡ ὁποία, ἄν δέν φανερωθῇ εἰς τόν ἰατρόν, σήπεται καί καθίσταται ἀνίατος· «κακία σιωπηθεῖσα νόσος ὕπουλός ἐστιν ἐν τῇ ψυχῇ». «Ἀδάμ ποῦ εἶ;» «Εὔα τί ἐποίησας;» Αὐτοί προφασίζονται προφάσεις ἐν ἁμαρτίαις. Εἶναι σκάνδαλον καί ἐντροπή νά εἴπωμεν τί ἀκούομεν τόν παρόντα καιρόν εἰς τήν ἐξομολόγησιν, μάλιστα τῶν γυναικῶν. Ἡ μία ἐγκαλεῖ τόν ἄνδρα της, ἡ ἄλλη τήν πενθεράν της, ἐκείνη τήν νύμφην της, αὕτη τόν υἱόν της, τήν δούλην της. Ἔπταισε λέγει ὁ ὄφις, ὁ διάβολος τήν ἐπείραξεν· «ὁ ὄφις ἠπάτησέ με» (Γέν. γ’ 13). Τί μεγάλη ἡ ὑπομονή τοῦ Πνευματικοῦ νά ἀκούῃ τά μωρολογήματα μιᾶς γυναικός, ὅταν ἐξομολογεῖται, ἡ ὁποία κάθε ἄλλο πρᾶγμα λέγει, ἐκτός ἀπό τήν ἁμαρτίαν της! Ἀλλ’ ὅταν εἰς τήν ἐξομολόγησιν, ὦ Εὔα, ὦ γυνή, ὅποια καί ἄν εἶσαι, σύ κατηγορεῖς τούς ἄλλους καί δέν κατηγορεῖς τόν ἑαυτόν σου, αὐτή δέν εἶναι ἐξομολόγησις, αὐτή εἶναι κατάκρισις· καί κατ’ αὐτόν τόν τρόπον ὑπάγεις εἰς τόν Πνευματικόν μέ ἕνα κρῖμα καί γυρίζεις μέ δύο· ὑπάγεις ἁμαρτωλή καί γυρίζεις ἁμαρτωλότερη.
Ἀλλά τί ἐντρέπεσαι; Τί προφασίζεσαι, Χριστιανέ; Ὅτι εἶσαι ἄρχων εὐγενής καί δέν θέλεις νά γνωρίζῃ ἄλλος μίαν πρᾶξιν, τήν ὁποίαν ἔκαμες ἀναξίαν τῆς τιμῆς σου; Ἀλλ’ ὁ Δαβίδ ἦτο βασιλεύς· αὐτός ἔκαμε μοιχείαν καί φόνον· μ’ ὅλον τοῦτο δέν ἐντράπη, δέν ἐπροφασίσθη νά ὀμολογήσῃ τήν ἁμαρτίαν του· «τήν ἁμαρτίαν μου (λέγει) ἐγνώρισα καί τήν ἀνομίαν μου οὐκ ἐκάλυψα» (Ψαλμ. λα’ 5)· «Ἡμάρτηκα τῷ Κυρίῳ» (Β’ Βασ. ιβ’ 13), εἶπε πρός Νάθαν τόν Προφήτην, ὅστις ἦλθε νά τόν ἐλέγξῃ ἐκ μέρους τοῦ Θεοῦ· ἀλλά καί διά τοῦτο ὁ Προφήτης τοῦ ἔδωκεν εὐθύς τήν συγχώρησιν ἀπό μέρους τοῦ Θεοῦ· «Κύριος παρεβίβασε τό ἁμάρτημά σου» (αὐτόθι). Διατί ἐντρέπεσαι καί προφασίζεσαι, Χριστιανέ; Διότι εἶσαι ἱερωμένος καί δέν θέλεις νά φανερώσῃς ἕνα σφάλμα, τό ὁποῖον ἔκαμες, ἀνάξιον ἴσως τῆς Ἱερωσύνης σου; Ἀλλ’ ἄκουσον καί φρίξον. Εἰς τούς παλαιούς καιρούς, ὅταν εἰς τούς Ἱερωμένους ήτο θερμότερος ὁ ζῆλος τῆς Πίστεως, ἐβλάστανον συχνά καί αἱ αἱρέσεις. Ὅθεν ἐγίνοντο συχνά καί Σύνοδοι, διά νά τάς ξερριζώνουσιν ἀπό τήν Ἐκκλησίαν τοῦ Χριστοῦ.
Εἰς μίαν λοιπόν Σύνοδον δυτικήν Ἐπίσκοπός τις Ποτάμιος ὀνομαζόμενος, σεβάσμιος εἰς τήν ἡλικίαν, περιβόητος εἰς τήν ἀρετήν, ἐξαίρετος ζηλωτής τῆς σωφροσύνης, ἐγένετο αἰτία νά διατυπωθῇ Κανών ἐναντίον ἐκείνων, οἵτινες ἤθελον περιπέσει εἰς σαρκικά ἁμαρτήματα. Μετά ὅμως ἀπό τόν ἐν λόγῳ Κανόνα, κατά παραχώρησιν Θεοῦ, περιέπεσεν εἰς τό ἁμάρτημα αὐτός ὁ ἴδιος. Ἔπεσεν, ἀλλ’ ἐσηκώθη· ἐγνώρισε τό σφάλμα του καί ἀπεφάσισε νά κάμῃ τήν ἐξομολόγησίν του τοιουτοτρόπως. Κατά τόν ἑπόμενον χρόνον ἔγινε καί πάλιν Σύνοδος, εἰς τήν ὁποίαν συνήχθησαν πεντήκοντα Ἐπίσκοποι, Ἱερεῖς, Μοναχοί καί Διδάσκαλοι ἀρκετοί, ἦτο δέ Πρόεδρος τῆς Συνόδου ταύτης αὐτός οὗτος ὁ Ποτάμιος. Κατά τήν Σύνοδον λοιπόν ταύτην ὁ Ποτάμιος ᾐσθάνετο μέσα εἰς τήν καρδίαν του νά πολεμοῦν δύο ἐνάντια πάθη, ἐντροπή καί συντριβή·«Ποτάμιε, τοῦ ἔλεγεν ἀπό τό ἕνα μέρος ἡ ἐντροπή, τί θέλεις νά κάμῃς;» «Ποτάμιε, ἀπεκρίνετο ἀπό τό ἄλλο ἡ συντριβή, τί ἀναμένεις ἀκόμη νά κάμῃς ἐκεῖνο τό ὁποῖον ἀπεφάσισες;» «Δέν ἐντρέπεσαι τούς ἀνθρώπους;» ἔλεγεν ἡ ἐντροπή· «Ἀλλά σύ δέν ἐντράπης οὔτε τόν Θεόν», ἔλεγεν ἡ συντριβή! «Τό σφάλμα σου εἶναι κρυφόν καί ἠμπορεῖ νά διορθωθῇ μέ μίαν κρυφήν ἐξομολόγησιν». «Ἀλλ’ ἀφ’ οὗ εἶναι φανερόν εἰς τά ὄμματα τοῦ Θεοῦ, τί σέ μέλει, ἄν γίνῃ φανερόν καί εἰς τούς ὀφθαλμούς τῶν ἀνθρώπων;» «Ἐνθυμήσου ὅτι εἶσαι Ἀρχιερεύς καί θέλεις δώσει εἰς τόν κόσμον μέγα σκάνδαλον». «Ἐνθυμήσου ὅτι εἶσαι Ἀρχιερεύς καί πρέπει νά δώσῃς εἰς τόν κόσμον ἕνα μέγα παράδειγμα». «Ποτάμιε, συλλογίσου»· «Ποτάμιε, μή χάνῃς καιρόν». Ἐνίκησεν ἡ συντριβή, παραμέρισεν ἡ ἐντροπή· καί ὁ Ποτάμιος σηκώνεται ἀπό τόν θρόνον του καί λέγων μέ τόν Δαβίδ· «τήν ἁμαρτίαν μου ἐγνώρισα καί τήν ἀνομίαν μου οὐκ ἐκάλυψα» (Ψαλμ. λα’ 5), παρίσταται εἰς τό μέσον τῆς Συνόδου καί εἰς ἐπήκοον πάντων ἐξομολογεῖται φανερά τήν ἁμαρτίαν του.
Ἐθαύμασαν καί ἐξέστησαν διά τήν τοιαύτην ἐξομολόγησιν οἱ ἀποτελοῦντες τήν Σύνοδον. Πιστεύω ὅτι ἐθαύμασαν καί ἐπανηγύρισαν διά τήν ἐξομολόγησίν του καί οἱ Ἄγγελοι τοῦ οὐρανοῦ. Καιροί, οἱ ὁποῖοι εἴδετε τό τοιοῦτον παράδειγμα, ποῦ εἶσθε; Φθάνει! Ὕστερον ἀπό ἕνα τοιοῦτον παράδειγμα ἑνός Ἀρχιερέως, ὅστις δέν ἐντράπη νά ἐξομολογηθῇ φανερά τήν ἁμαρτίαν του εἰς μίαν Σύνοδον, ἐντρέπεσαι σύ νά ἐξομολογηθῇς κρυφά τήν ἁμαρτίαν σου πρός ἕνα συνάδελφον Ἱερέα; Ὄχι, ἀδελφέ· χωρίς ἐντροπήν εἰπέ θαρρετά τήν ἁμαρτίαν σου· χωρίς πρόφασιν εἰπέ, ὅτι οὐδείς ἄλλος εἶναι ἡ αἰτία τῆς ἁμαρτίας σου παρά μόνον ἡ κακή σου προαίρεσις. Ἁμαρτία ἐξομολογηθεῖσα, δέν εἶναι πλέον ἁμαρτία· «Παρεβίβασε Κύριος τό ἁμάρτημά σου» (ἔνθ’ ἀν.). Ἁμαρτία μή ἐξομολογηθεῖσα καθαρῶς, ἀλλά μέ πρόφασιν, εἶναι κόλασις· «ἁμαρτία σιωπηθεῖσα, νόσος ὕπουλός ἐστιν ἐν τῇ ψυχῇ» (ἔνθ’ ἀν.).
Ἀλλά σύ μέ τήν χάριν τοῦ Θεοῦ καί χωρίς ἐντροπήν καί χωρίς πρόφασιν ἐξωμολογήθης· σύ συνεχωρήθης ἀπό τόν Πνευματικόν· σύ λαμβάνεις τήν εὐχήν του καί ἀναχωρεῖς· τώρα τί ἄλλο σοῦ μένει νά κάμῃς; Σοῦ μένει τό ἀναγκαιότερον καί κυριώτερον. Πρῶτον μέν νά κάμῃς τόν κανόνα, τόν ὁποῖον σοῦ ἔδωκεν ὁ Πνευματικός. Ὁ Πνευματικός ἀληθινά πρέπει, ὡς ἔμπειρος ἰατρός, νά ἔχῃ δύο ἐξαίρετα· χεῖρα ἐλαφράν καί ὄμμα καλόν· χεῖρα ἐλαφράν, ἤτοι νά εἶναι συμπαθητικός, διότι τό εὐσυμπάθητον τοῦ Πνευματικοῦ συμφέρει πολύ, λέγει ὁ Θεολόγος Γρηγόριος· «Μέγα ἡ συγγνώμη πρός σωτηρίαν»· ὁ ἄρρωστος πρέπει νά θεραπεύεται, ὄχι νά θανατώνεται. «Τό ἀρρωστοῦν θεραπεύεται, οὐ συντρίβεται», ἑρμηνεύει ὁ αὐτός. Ὄμμα καλόν, ἤτοι νά εἶναι διακριτικός διακρίνων τά πρόσωπα. Ὁ πλούσιος νά κανονίζεται μέ ἐλεημοσύνην, ὁ πτωχός μέ μετάνοιαν, ὁ δυνατός μέ νηστείαν, ὁ ἀδύνατος μέ προσευχήν. Πρῶτον μέν, λέγω πάλιν, νά κάμῃς τόν κανόνα, τόν ὁποῖον σοῦ ἔδωκεν ὁ Πνευματικός· δεύτερον, νά διορθώσῃς τήν ζωήν σου· ἀλλέως ἐκείνη, τήν ὁποίαν ἔκαμες, δέν εἶναι ἐξομολόγησις, εἶναι ἀργολογία, λέγει ὁ Μέγας Βασίλειος· «Ὅταν τις ἐξομολογῆται καί οὐ διορθοῦται, ἀργός λόγος».
Καί ἀνάμεσα εἰς ἐκεῖνα τά ὁποῖα πρέπει νά διορθώσῃς τρία εἶναι τά κύρια. Πρῶτον· ἔχεις ἔχθραν μετά τινος, δι’ οἱανδήποτε ἀφορμήν τήν ὁποίαν σοῦ ἔδωκε; Πρέπει νά τόν συγχωρήσῃς ἐξ ὅλης τῆς καρδίας σου. Διότι, ἄν δέν συγχωρήσῃς, δέν συγχωρεῖσαι καί σύ· εἶναι ἀπόφασις τοῦ Χριστοῦ· «Ἐάν ἀφῆτε τοῖς ἀνθρώποις τά παραπτώματα αὐτῶν, ἀφήσει καί ὑμῖν ὁ Πατήρ ὑμῶν ὁ οὐράνιος· ἐάν δέ μή ἀφῆτε τοῖς ἀνθρώποις τά παραπτώματα αὐτῶν, οὐδέ ὁ Πατήρ ὑμῶν ἀφήσει τά παραπτώματα ὑμῶν» (Ματθ. ς’ 14 – 15). Ἀλλά κατά τόν παρόντα καιρόν ἠξεύρετε τί γίνεται; Ὁ Θεμιστοκλῆς καί ὁ Ἀριστείδης οἱ Ἀθηναῖοι εἶχον μεταξύ των ἔχθραν μεγάλην καί ἀσυμφωνίαν πολλήν· ἡ χώρα ὅμως τούς ἔστειλέ ποτε πρέσβεις δι’ ἀναγκαίαν ὑπόθεσιν. Ὅθεν ἔπρεπε νά συμφωνήσωσι. Τότε ὁ Ἀριστείδης εἶπε πρός τόν Θεμιστοκλῆν· «Θέλεις νά ἀφήσωμεν τήν ἔχθραν μας ἐδῶ εἰς τά σύνορα καί ὅταν ἐπιστρέψωμεν, ἄν θέλῃς, νά τήν ξαναπάρωμεν; «Βούλει, ὦ Θεμιστόκλεις, ἐπί τῶν ὅρων τήν ἔχθραν ἀπολείπωμεν! Ἄν γάρ δοκῇ πάλιν, ἐπανιόντες ληψόμεθα». Οὕτως ἔκαμαν, ἀφῆκαν τήν ἔχθραν τους εἰς τά σύνορα, ἔκαμαν ὁμοφώνως τήν ὑπόθεσιν τῆς πατρίδος καί πάλιν, ὅταν ἐπέστρεψαν, τήν ἐξαναπῆραν καί ἔμειναν ὅπως καί πρῶτα ἐχθροί.
Οὕτω κάνουσι καί δύο Χριστιανοί, ἐχθροί θανάσιμοι καί ἀσύμφωνοι εἰς ὅλα, ὅταν ἔλθῃ καιρός νά ἐξομολογηθῶσι· ἀφήνουσι τήν ἔχθραν· ἀλλά ποῦ; Εἰς τήν θύραν τῆς Ἐκκλησίας· ἐκ συμφώνου μεταλαμβάνουσι, παίρνοντες μεταξύ των συγχώρησιν· καί πάλιν ὅταν ἐξέλθουν ἀπό τήν Ἐκκλησίαν, ἐκεῖθεν ἀπό τήν θύραν, εἰς τήν ὁποίαν ἀφῆκαν τήν ἔχθρα των, τήν ξαναπαίρνουσι καί ἀποκαθίστανται ὅπως καί πρῶτα ἐχθροί. Ὑπῆρξεν ἐκείνη ἐξομολόγησις; Ὄχι βέβαια, ἀλλ’ ἀργολογία. Ἄλλο ἔχεις φιλίαν τινά καί ἀγάπην μέ κάποια πρόσωπα· ἄφες αὐτήν διά πάντα, ἀρνήσου την διά πάντα. Διότι δέν ἠμπορεῖς νά ἀγαπᾷς ὁμοῦ τήν πόρνην καί τόν Θεόν. Φιλόσοφός τις ἐπῆγε μίαν φοράν νά ταξιδεύσῃ. Κατά τό ταξίδιον ἠκολούθησε ζάλη φοβερά ἐκ τῆς θαλάσσης καί ἐκινδύνευσε νά πνιγῆ· διεσώθη παραδόξως· ἦλθεν εἰς τόν οἶκον του· ἐπειδή δέ ἕν παράθυρον ἔβλεπε τήν θάλασσαν, τό ἔκλεισε μέ τοῖχον, διά νά μή ἔχῃ ἀφορμήν βλέπων τήν θάλασσαν νά ἐπιθυμήσῃ καί πάλιν νά ταξιδεύσῃ. Ἄχ, Χριστιανέ! Πόσας φοράς ἐκινδύνευσες νά χάσῃς καί τήν ζωήν σου καί τήν ψυχήν σου μέ τήν πικράν ἐκείνην ἀγάπην! Διέφυγες; Φύγε λοιπόν τήν ἀφορμήν, μή διαβῇς πλέον ἀπό ἐκείνην τήν ὁδόν, μή εἰσέλθῃς πλέον μέσα εἰς ἐκείνην τήν θύραν, μή ἴδῃς πλέον ἐκεῖνο τό παράθυρον, κλεῖσε καλά τούς ὀφθαλμούς σου, διά νά μή εἰσέλθῃ πάλιν ὁ ὄφις εἰς τήν καρδίαν σου· ἀλλέως ἐκείνη, τήν ὁποίαν ἔκαμες, δέν ἦτο ἐξομολόγησις, ἦτο ἀργολογία.
Ἄς εἴπωμεν ὅμως καί τό τελευταῖον. Ἔχεις εἰς τάς χεῖρας σου ξένον πρᾶγμα; Ἀδίκησες τινά; Ἐπίστρεψε αὐτό ἀμέσως, διότι ἀδύνατον εἶναι νά λάβῃς συγχώρησιν. Ὄχι εἷς Πνευματικός, ἁπλοῦς Ἱερεύς, ἀλλά καί ὁ Πατριάρχης καί μία ὁλόκληρος Σύνοδος καί ὅλοι οἱ Ἄγγελοι τοῦ οὐρανοῦ δέν ἔχουν ἐξουσίαν νά σέ συγχωρήσωσιν, ἄν δέν τό ἐπιστρέψῃς. Ὁ ἴδιος ὁ Θεός (διά νά εἴπω οὕτω) δέν δύναται νά σέ συγχωρήσῃ, λόγῳ τοῦ ὅτι εἶναι δίκαιος, μάλιστα δέ αὐτή αὕτη ἡ δικαιοσύνη. Ὅθεν δέν δύναται νά θελήσῃ τό ἄδικον· ὄχι, ὁ δεσμός τῆς ἀδικίας εἶναι ἄλυτος. Ἀπέθανεν εἷς ἄνθρωπος ὑπανδρευμένος, ὁ Θεός ἠθέλησε νά κάμῃ ἕν θαῦμα καί τόν ἀνέστησεν· ἡ γυνή του τόν ζητεῖ καί πάλιν δι’ ἄνδρα της, ἐκεῖνος δέν τήν θέλει· ἔρχονται καί οἱ δύο εἰς τήν κρίσιν τῆς Ἐκκλησίας. Προεστῶτες τῶν Ἐκκλησιῶν, Πνευματικοί Πατέρες, οἵτινες ἔχετε τήν κυβέρνησιν τῶν ἀνθρωπίνων ψυχῶν, τί λέγετε; Τί ἀποφασίζετε; Ἐκεῖνος ὁ ἄνθρωπος εἶναι ὑποχρεωμένος νά πάρῃ τήν πρώτην του γυναῖκα, ἤ εἶναι ἐλεύθερος; Εἶναι ἐλεύθερος, λέγουν οἱ Θεολόγοι, διότι δεσμευμένος ἦτο νά τήν ἔχῃ ὡς σύζυγον μέχρι τοῦ θανάτου του. Ἀπέθανεν; Ὁ θάνατος ἔλυσε τόν δεσμόν. Ἀνεστήθη; Αὐτή εἶναι μία ἄλλη ζωή· τοῦτο εἶναι ὡς νά ἤθελε ξαναγεννηθῆ ἀπό τήν κοιλίαν τῆς μητρός του· ὅταν δέ εἷς ἄνθρωπος γεννᾶται, γεννᾶται ἐλεύθερος.
Ἀπέθανε εἷς ἄνθρωπος, ὅστις ἐπῆρε τό πρᾶγμα πτωχοῦ τινος· ὁ Θεός ἠθέλησε νά κάμῃ ἄλλο ἕνα θαῦμα, ἀνέστησε καί αὐτόν. Ἔρχεται ὁ πτωχός καί ζητεῖ ἀπό τόν ἀναστηθέντα τό πρᾶγμά του, αὐτός δέν θέλει νά τό ἐπιστρέψῃ· ἔρχονται καί οἱ δύο εἰς τήν κρίσιν· ἐρωτῶ πάλιν· ὁ ἄνθρωπος οὗτος ὁ ἀδικητής εἶναι ὑποχρεωμένος νά ἐπιστρέψῃ τό ξένον πρᾶγμα ἤ ὄχι; Ναί, εἶναι ὑποχρεωμένος, ἀποφαίνονται οἱ αὐτοί Θεολόγοι· διότι τοῦτο εἶναι χρέος τῆς ψυχῆς, τό ὁποῖον παραμένει ἕως ὅτου ζῇ ἡ ψυχή· ἡ ψυχή εἶναι ἀθάνατος, λοιπόν καί τό χρέος εἶναι αἰώνιον· ὑποχρεωμένος ἦτο νά τό ἐπιστρέψῃ καί εἰς τήν ζωήν του καί ὕστερα ἀπό τόν θάνατόν του, ἕως εἰς τόν καιρόν τῆς Μελλούσης Κρίσεως. Ἀπέθανεν; Ἦτο δεσμευμένος. Ἀνεστήθη; Εἶναι δεσμευμένος· χιλίας φοράς νά ἀποθάνῃ καί νά ἀναστηθῇ, ἔχει πάντα τό αὐτό χρέος ἀπαραίτητον. Ὥστε λοιπόν ὁ θάνατος δέν δύναται νά λύσῃ τόν δεσμόν τῆς ἀδικίας καί μένει ἄλυτος.
Σύ βλασφημεῖς τό ὄνομα τοῦ Θεοῦ, σύ ἀρνεῖσαι τήν Πίστιν, σύ ξανασταυρώνεις τόν Χριστόν· εἶναι ἀπό ταύτας ἁμαρτίαι μεγαλύτεραι; Μ’ ὅλον τοῦτο, ἄν μετανοήσῃς καί ἐξομολογηθῇς, ὁ Πνευματικός ἔχει τόσην ἐξουσίαν, ὥστε ἠμπορεῖ νά σέ συγχωρήσῃ· ἀλλ’ ἄν σύ κρατῇς ξένον πρᾶγμα καί τό ἐξομολογηθῇς, ἄν δέν τό ἐπιστρέψῃς, δέν ἔχει ἐξουσίαν νά σέ συγχωρήσῃ. Διατί δέ τοῦτο; Διότι μέ ἐκείνας τάς ἁμαρτίας σύ ὑβρίζεις τόν Θεόν· ὁ Θεός δέ δι’ ἐκεῖνα τά ὁποῖα διαπράττουν οἱ ἄνθρωποι ἐναντίον αὐτοῦ, ἔκαμεν ἐπίτροπόν του τόν Πνευματικόν· τοῦ ἔδωκεν ἐξουσίαν, ὅσα λύσῃ ἤ δέσῃ νά εἶναι λυμένα καί δεμένα· καί ὁ Πνευματικός, ὡς ἐπίτροπος τοῦ Θεοῦ, εἰς ἐκείνας τάς ἁμαρτίας, αἱ ὁποῖαι εἶναι ἐναντίον τοῦ Θεοῦ, ἠμπορεῖ νά σέ συγχωρήσῃ.
Ἀλλά σύ κρατεῖς τό πρᾶγμα ἐκείνου τοῦ πτωχοῦ, τόν ὁποῖον ἠδίκησες· ἐκεῖνος ὁ πτωχός δέν ἔκαμεν ἐπίτροπόν του τόν Πνευματικόν καί δέν τοῦ ἔδωκεν ἐξουσίαν νά σέ συγχωρήσῃ. Ὁ Πνευματικός λοιπόν, ἀφοῦ δέν εἶναι ἐπίτροπος τοῦ πτωχοῦ, δέν ἠμπορεῖ νά σέ συγχωρήσῃ διά τό πρᾶγμα τοῦ πτωχοῦ. Ἀλλ’ ἐγώ δίδω τόσα σαρανταλείτουργα, τόσα δῶρα εἰς τά Μοναστήρια. Νομίζεις ὅμως μέ τοῦτο ὅτι συγχωρεῖσαι; Σιώπα· οὐδείς νόμος οὔτε ἀνθρώπινος, οὔτε θεῖος θέλει, ὅτι νά ἠμπορῇ νά χαρίζῃ τις τό ξένον πρᾶγμα. Τό πρᾶγμα τοῦ πτωχοῦ, τό ὁποῖον κρατεῖς, εἶναι ξένον· λοιπόν τίς ἠμπορεῖ νά σοῦ τό χαρίσῃ; Ἄν εἶναι μῦθος ὁ δεκάλογος, ὅστις προστάζει ὄχι μόνον νά μή παίρνωμεν τό ξένον πρᾶγμα, ἀλλά καί νά μή τό ἐπιθυμοῦμεν, τότε ἔχεις δίκαιον· τότε ὁ Πνευματικός σου, ὅστις τό συγχωρεῖ καί παίρνει τό μερίδιόν του, εἶναι εἷς φρόνιμος ἄνθρωπος καί γνωρίζει τήν ἐργασίαν του, ἐγώ δέ εἶμαι ψεύστης· ἀλλ’ ἄν ὁ δεκάλογος εἶναι λόγοι Θεοῦ ἀψευδέστατοι, σύ εἶσαι ἀσυγχώρητος, ὁ Πνευματικός σου πλάνος καί ἐγώ λέγω τήν ἀλήθειαν.
Ὄχι, ὄχι, αδελφέ· θέλεις νά κάμῃς μίαν ἀληθινήν καί τελείαν ἐξομολόγησιν; Πρῶτον, πρίν νά ὑπάγῃς εἰς τόν Πνευματικόν, ἐξέτασε τήν συνείδησίν σου· δεύτερον, ὅταν εἶσαι μέ τόν Πνευματικόν, ἐξομολογήσου χωρίς ἐντροπήν καί πρόφασιν· καί τρίτον, ὅταν ἀναχωρήσῃς ἀπό τόν Πνευματικόν, διορθώσου, κάμε τόν κανόνα σου, συγχώρησε τόν ἐχθρόν σου, ἄφησε τάς σατανικάς ἀγάπας σου, πλήρωσε τάς ἀδικίας σου καί τότε εἶσαι ἀληθινά καί τέλεια συγκεχωρήμενος καί τότε διώκεται τό πνεῦμα τό ἄλαλον καί κωφόν. Πνεῦμα Ἅγιον, αὐτά τά ὁποῖα ἐκήρυξα σήμερον, τά ὁποῖα εἶναι ὅλα λόγοι τῆς ἀληθείας σου, κάμε μέ τήν θείαν σου Χάριν νά τά καταλάβω ἐγώ πρῶτος, ὅστις τά εἶπον καί ἔπειτα ὅλοι ἐκεῖνοι, οἵτινες τά ἤκουσαν.
Μέρος Δεύτερον
Ἠκούσατε, πῶς πρέπει νά γίνεται ἡ ἀληθινή καί τελεία ἐξομολόγησις· ἄν μέ ἐρωτᾶτε πότε πρέπει νά γίνεται, σᾶς ἀποκρίνομαι. Εἷς ἁβροδίαιτος ἄνθρωπος ἠρώτησε μίαν φοράν τόν Διογένην πότε πρέπει τις νά τρώγῃ, εἰς ποίαν ὥραν δηλαδή τῆς ἡμέρας. Ἐκεῖνος δέ τοῦ ἀπεκρίθη μέ τήν συνηθισμένην του ἀστειότητα· «Ἄν εἶναι πλούσιος, ὅταν θέλῃ, ἄν εἶναι πτωχός, ὅταν ἔχῃ». Μέ τοῦτο ἠθέλησε νά τοῦ εἴπῃ, ὅτι ἡ ὥρα εἶναι ἀδιόριστος. Πότε πρέπει νά ἐξομολογῆται ἕνας Χριστιανός; Ἀποκρίνομαι· «Ἄν εἶναι γέρων σήμερον· ἄν εἶναι νέος αὔριον». Ἀλλά δέν λέγω καλῶς· ἤ γέρων, ἤ νέος, πρέπει νά ἐξομολογῆται τό γρηγορώτερον. Λοιπόν δέν πρέπει νά ἀναμείνῃ τήν Μεγάλην Ἑβδομάδα; Ὄχι βεβαίως. Διότι ἄν εἶναι ἀσθενής, δέν ἀναμένει ἕως τήν Μεγάλην Ἑβδομάδα νά καλέσῃ τόν ἰατρόν. Ἀφοῦ λοιπόν ὁ ἀσθενής δέν ἀναμένει ἕως τήν Μεγάλην Ἑβδομάδα διά νά καλέσῃ τόν ἰατρόν, ὁ ἁμαρτωλός πρέπει νά ἀναμένῃ μέχρι τότε διά νά καλέσῃ τόν Πνευματικόν; Ὦ μεγάλη πλάνη τῶν ἀνθρώπων!
Θέλεις νά σοῦ εἴπω ἕως πότε ἠμπορεῖ νά ἀναμένῃ τις νά ἐξομολογηθῆ; Ἕως ὅτου εἶναι βέβαιος, ὅτι ἠμπορεῖ νά ζήσῃ. Ἀλλά ποίαν βεβαιότητα ἠμπορεῖ νά ἔχῃ τις διά μίαν ζωήν, ἥτις εἶναι ὑποκειμένη ἀνά πᾶσαν ὥραν εἰς κίνδυνον; Τό σήμερον εἶναι ἰδικόν μου, τό αὔριον δέν γνωρίζω. Ἄν μετανοήσω, ὁ Θεός μοῦ ὑπεσχέθη συγχώρησιν· ἀλλά διά νά μετανοήσω ὁ Θεός δέν μοῦ ὑπεσχέθη τό αὔριον. Ὁ Θεός μάλιστα μοῦ λέγει, ὅτι δέν γνωρίζω οὔτε τήν ἡμέραν οὔτε τήν ὥραν τοῦ θανάτου μου. Λοιπόν ἐγώ ἀναπαύομαι, ὅταν βλέπω νά εὑρίσκεται εἰς τόσον κίνδυνον ἡ ψυχή μου; Πότε πρέπει νά ἐξομολογῆταί τις; Τό γρηγορώτερον. Ἄλλο ὑπολογίζω καί ἄλλο μοῦ συμβαίνει. Δότε μου ἄδειαν νά τελειώσω μέ ἕνα μῦθον τήν διδαχήν.
Μία ἔλαφος ἦτο τυφλή ἀπό τόν ἕνα ὀφθαλμόν· ἡμέραν δέ τινα ἔβοσκεν εἰς τήν παραθαλασσίαν καί διελογίζετο τοιαῦτα· «Ἐδῶ ἔχω ἀπό τό ἕνα μέρος τήν γῆν, ἀπό τό ἄλλο τήν θάλασσαν. Ὅθεν ἀπό τό μέρος τῆς γῆς, ἀπό τό ὁποῖον εἶναι δυνατόν νά ἔλθωσιν οἱ κυνηγοί, ἄς ἔχω τόν ὑγιᾶ ὀφθαλμόν διά νά βλέπω· ἀπό τό μέρος τῆς θαλάσσης δέν φοβοῦμαι καί πρός ἐκεῖνο ἄς εἶναι ὁ τυφλός». Καί ὅμως συνέβη ἐκεῖνο, τό ὁποῖον δέν ἀνέμενε. Διότι διερχόμενοι ἐκεῖθεν πλησίον ἐντός πλοιαρίου ἁλιεῖς τινες, εἶδον τήν ἔλαφον καί τοξεύσαντες αὐτήν τήν ἐθανάτωσαν. «Ἀλλοίμονον εἰς ἐμέ! (ἔλεγεν ἀποθνήσκουσα ἡ ἔλαφος), ἀπό ἐκεῖ, ὅπου ἐφοβούμην τόν θάνατον δέν ἦλθεν, ἀλλ’ ἦλθεν ἐκεῖθεν, ὅπου δέν τόν ἐφοβούμην». Ὁ μῦθος δηλοῖ, ὅτι ἄλλο ὑπολογίζω καί ἄλλο μοῦ συμβαίνει· φοβοῦμαι ἀπ’ ἐντεῦθεν καί μοῦ ἔρχεται ἐκεῖθεν ἡ πληγή· φυλάττομαι ἀπό τό φυσικόν καί μοῦ ἔρχεται τό αἰφνίδιον· ἄν εἶμαι ἄνθρωπος καί ἔχω νοῦν, ἄν εἶμαι Χριστιανός καί ἔχω πίστιν, τί πρέπει νά κάμω; Νά ἀσφαλισθῶ διά νά μή φοβοῦμαι ἀπό κανένα μέρος. Μέ τί; μέ τήν ἐξομολόγησιν; Πότε; Τό γρηγορώτερον.
(1669 – 1714)
(¹) Ἐλαφρῶς διωρθωμένη κατά τήν φράσιν.
Πηγή: Ὁ Μέγας συναξαριστής τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας, τόμος ΙΓ’ Τριώδιον (σελ. 364). Ἐκδίδεται ἀναλώμασι καί ἐπιμελείᾳ, τοῦ ἐν Μοναχοῖς ἐλαχίστου Βίκτωρος Ματθαίου Καθηγουμένου τῆς ἐν Κρονίζῃ, Κουβαρᾶ Ἀττικῆς Ἱερᾶς καί σεβασμίας Δεσποτικῆς Μονῆς Μεταμορφώσεως του Σωτῆρος. Ἔκδοσις Β’ 1969.
Οἱ εἰκόνες τοῦ κειμένου, ἔχουν τεθεῖ ἀπό τόν συντάκτη τῆς ἀνάρτησης.
