ΟΜΙΛΙΑ ΠΕΡΙ ΨΥΧΗΣ

ΕΙΣ ΤΟ ΚΑΤΑ ΜΑΡΚΟΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟΝ ΤΗΣ Γ’ ΚΥΡΙΑΚΗΣ ΤΩΝ ΝΗΣΤΕΙΩΝ ΤΗΣ ΣΤΑΥΡΟΠΡΟΣΚΥΝΗΣΕΩΣ

Κυροῦ Νικηφόρου Θεοτόκη, Ἀρχιεπισκόπου Ἀστραχανίου καί Σταυρουπόλεως

           Εἰς ὕψος μέγα ἀνεβίβασεν ὁ Θεάνθρωπος Ἰησοῦς τήν ἀξίαν καί τιμήν τῆς τοῦ ἀνθρώπου ψυχῆς, παρέστησεν αὐτήν τιμιωτέραν ὅλου τοῦ κόσμου, εἶπεν ὅτι οὐδέν τῶν ἐν τῷ κόσμῳ πραγμάτων εἶναι ἰσότιμον τῆς ψυχῆς ἀντάλλαγμα. Ἀλλά τί ἆρά γε εἶναι ἡ τοσοῦτον πολύτιμος, ἤ νά εἴπωμεν ὀρθότερον, ἡ πανυπέρτιμος καί ἀτίμητος ψυχή; Πόθεν παρήχθη; Ποία ἡ οὐσία καί φύσις αὐτῆς; Πόσος ὁ τῆς διαρκείας αὐτῆς καιρός;

           Πολλοί τῶν παλαιῶν εἰδωλολατρῶν πολλά ἐκοπίασαν, ἵνα ταῦτα κατανοήσωσιν· ἀλλά μή ἔχοντες τό φῶς τῆς θείας ἀποκαλύψεως ὁδηγόν τοῦ κόπου αὐτῶν, ματαίως ἐκοπίασαν. Τούτων ἄλλοι μέν διά τοῦ φωτός τῆς φύσεως ἀνέβησαν ἕως εἴς τινα βαθμόν κατανοήσεως, ἔπειτα μή δυνάμενον τό φῶς ἐκεῖνο νά ἐκταθῇ εἰς τά ὑψηλότερα, ἐγκατέλιπεν αὐτούς. Ὅθεν ἔπεσον εἰς παράλογα σφάλματα. Ἄλλοι δέ, ἤ μή φωτισθέντες ὅσον ἀναγκαῖον ἤ ἐναντιούμενοι καί εἰς τό φῶς τῆς φύσεως, οὕτως ἐλάλησαν περί ψυχῆς, ὡς νά ἦσαν μωροί καί ἀσύνετοι. Ἐκ τούτου σχεδόν ὅσοι ἐθνικοί φιλόσοφοι, τόσαι καί αἱ περί ψυχῆς γνῶμαι. Ὁ μέν Κικέρων ἔλεγεν, ὅτι ἡ ψυχή ἐκ Θεοῦ ἐδόθη, ὁ δέ Ἐπίκτητος, ὁ Σενέκας, ὁ Μάρκος, ὁ Ἀντωνῖνος ὅτι εἶναι μέρος τῆς θείας οὐσίας, οἱ δέ Ἐπικούρειοι ὅτι εἶναι ποιότης. Ὁ μέν Θαλῆς ἐνόμιζεν αὐτήν φύσιν ἐν ἑαυτῇ διά παντός κινουμένην, ὁ δέ Πυθαγόρας ἀριθμόν αὐτοκίνητον, ὁ Πλάτων οὐσίαν πνευματικήν δι’ ἁρμονικοῦ ἀριθμοῦ κινουμένην, ὁ δέ Ἀριστοτέλης ἐντελέχειαν, ὁ Δικαίαρχος ἁρμονίαν καί συμφωνίαν τῶν τεσσάρων στοιχείων, ὁ Ἀσκληπιάδης ὁ ἰατρός κοινήν πασῶν ὁμοῦ τῶν αἰσθήσεων ἐνέργειαν, ὁ Ἡράκλειτος ἀναθυμίασιν, ὁ Ἐμπεδοκλῆς σύνθεσιν πάντων τῶν στοιχείων, ὁ μέν Δημόκριτος καί ὁ Λεύκιππος ἐκ πυρός πεποιημένην, ὁ δέ Ἐπίχαρμος ἐκ τοῦ ἡλίου, ὁ Ἵππων ἐξ ὕδατος, ὁ δέ Ξενοφάνης ἐξ ὕδατος καί γῆς. Ὁ μέν Κρίτιος ἔλεγεν, ὅτι ἡ ψυχή εἶναι τό αἷμα, ὁ δέ Ἱπποκράτης πνεῦμα ἐν ὅλῳ τῷ σώματι ἐφηπλωμένον καί ὁ Κριτόλαος πέμπτη οὐσία.

           Πάντες, ὡς ἀκούετε, ἀσύμφωνοι ἦσαν περί τῆς ἀρχῆς καί φύσεως τῆς ψυχῆς· ἔλεγον δέ περί αὐτῆς ἀναπόδεικτα, ἀκατάστατα, παράλογα, ἄτοπα. Ἦσαν ὅμως, πλήν τῶν θνητοψύχων Ἐπικουρείων, πάντες οἱ λοιποί σύμφωνοι περί τοῦ ὅτι ἡ ψυχή διαμένει ζῶσα καί μετά θάνατον, ἤτοι περί τοῦ ὅτι ἡ ψυχή εἶναι ἀθάνατος. Μαρτυρεῖ τοῦτο ἡ διδασκαλία τοῦ Πυθαγόρου καί τοῦ Πλάτωνος, ἡ περί τῆς μετεμψυχώσεως, τουτέστι τῆς ἀπό σώματος εἰς σῶμα μεταβάσεως τῆς ψυχῆς καί τελευταῖον τῆς ἑνώσεως αὐτῆς μετά τοῦ Θεοῦ. Μαρτυρεῖ τοῦτο ἡ μετά θάνατον ἀποθέωσίς τινων ἀνθρώπων. Μαρτυροῦσι τοῦτο αἱ μετά θάνατον πιστευόμεναι παρ’ αὐτῶν τρυφαί καί τιμωρίαι. Ὅθεν καί Χάρωνα ἐκήρυττον μετακομίζοντα τάς ψυχάς εἰς ἄλλον βίον καί νήσους Μακάρων, εἰς τάς ὁποίας ἔζων οἱ δίκαιοι καί Φλεγέθοντα καί Κωκυτόν, εἰς τούς ὁποίους ἐβασανίζοντο οἱ πταῖσται. Βεβαιοῦσι τοῦτο τοῦ Κικέρωνος τά λόγια. «Ἐπίστευον», λέγει αὐτός, «πάντες οἱ ἀρχαῖοι, ὅτι ὁ θάνατος δέν ἐξαλείφει πᾶσαν αἴσθησιν καί ὅτι ὁ ἄνθρωπος, ἐξελθών ἐκ ταύτης τῆς ζωῆς, δέν ἐξουδενοῦται». Πολλῷ δέ περισσότερον βεβαιοῦσι τοῦτο τοῦ Σωκράτους τά λόγια πρός τούς περιεστῶτας αὐτοῦ φίλους· «Δύο», εἶπε, «πρόκεινται ὁδοί εἰς τάς ψυχάς τῶν ἀνθρώπων, ὅταν ἐξέρχωνται τοῦ σώματος· ὅσαι μέν ψυχαί ἐδουλώθησαν καί ἐτυφλώθησαν ὑπό τῶν ἀνθρωπίνων παθῶν, ἐκεῖναι, ἐλεγχόμεναι ὑπό τῶν ἰδίων καί οἰκιακῶν σφαλμάτων ἤ ὑπό τῶν ἀδιορθώτων ἀδικιῶν, πορεύονται εἰς τήν ὁδόν, τήν παντελῶς ἐναντίαν ἐκείνης τῆς ὁδοῦ, ἥτις φέρει εἰς τήν κατοικίαν τῶν θεῶν· τό ἐναντίον δέ, ὅσαι δηλαδή ψυχαί ἐφύλαξαν τήν ἰδίαν ἀθωότητα καί καθαρότητα καί διετήρησαν ἑαυτάς ὅσον ἠδυνήθησαν ἀπό τοῦ μολυσμοῦ τῶν αἰσθήσεων, ζήσασαι δέ ἐν ἀνθρωπίνοις σώμασιν, ἐμιμήθησαν τήν ζωήν τῶν θεῶν, εἰς ἐκείνας ἡ ὁδός τοῦ οὐρανοῦ, ἐκ τῆς ὁποίας ἦλθον, εἶναι ἀνεῳγμένη». Ἐκ τούτου βλέπομεν ὅτι καί οἱ ἐθνικοί ἐπίστευον ἀθανασίαν τῆς ψυχῆς καί ἀνταπόδοσιν τῶν ἔργων, ἄν καί ἡ περί τοῦ ζητήματος τούτου διδασκαλία αὐτῶν ἦτο πλήρης δεισιδαιμονιῶν καί σφαλμάτων.

           Ἡμεῖς ἔχομεν διδάσκαλον τόν λόγον τοῦ Θεοῦ, ὅστις εἰς τό σκότος ταύτης τῆς ζωῆς φέγγει ὡς λύχνος καί ὁδηγεῖ ἡμᾶς εἰς τήν κατανόησιν ὄχι πάντων, ἀλλ’ ἐκείνων μόνον, ὅσα εἶναι ἀναγκαῖα πρός τήν ἡμῶν σωτηρίαν· τά δέ λοιπά τότε θέλομεν κατανοήσει, ὅταν ἐξελθόντες ἀπό τοῦ αἰχμηροῦ τόπου τοῦ σώματος ἡμῶν φθάσωμεν ἐκεῖ, ὅπου ἡ ἡμέρα διαυγάζει καί ὅπου ὁ φωσφόρος Ἰησοῦς, ὁ ποιητής τῶν ἁπάντων, ἀνατέλλει καί ἀποκαλύπτει πάντα (Β’ Πετρ. α’ 19). Ἐάν λοιπόν προσέχωμεν εἰς αὐτόν τοῦ Θεοῦ τόν λόγον, ἡμεῖς μανθάνομεν εὐθύς ποῖος εἶναι ὁ ποιητής τῆς ψυχῆς, ποία εἶναι ἡ φύσις αὐτῆς, πόσος ὁ τῆς διαρκείας αὐτῆς καιρός, ποῖον τό ἔργον αὐτῆς καί διά ποῖον τέλος αὕτη ἐπλάσθη.

           «Καί ἐνεφύσησε», λέγει «εἰς τό πρόσωπον αὐτοῦ πνοήν ζωῆς καί ἐγένετο ὁ ἄνθρωπος εἰς ψυχήν ζῶσαν» (Γεν. β’ 7). Ὁ Θεός οὔτε πνεύμονας ἔχει, οὔτε στόμα, οὔτε χείλη, διά νά φυσήσῃ, ἀλλ’ ἐπειδή, ὅταν ἔπλασε τό σῶμα, εἶπε· «καί ἔπλασεν ὁ Θεός τόν ἄνθρωπον χοῦν λαβών ἀπό τῆς γῆς» (αὐτόθι), διά τοῦτο, ἵνα διδάξῃ ὅτι ἡ ψυχή δέν εἶναι χῶμα, ἀλλά πνεῦμα, δέν εἶναι σῶμα ὑλικόν, ἀλλά οὐσία ἄϋλος, ἔβαλε τήν λέξιν «ἐνεφύσησε», ἵνα παραστήσῃ δι’ αὐτῆς τήν διαφοράν μεταξύ σώματος καί πνεύματος. Διότι ἄν καί αὐτό τό ἐμφύσημα ὑλικόν ὑπάρχει καί σωματικόν, ὅμως, καθό ἀόρατον, καθό κινητικόν, καθό ἐνεργητικόν, ἔχει ὁμοιότητά τινα μετά τῆς ψυχῆς. Ὅθεν εἶπεν· «ἔπλασε καί ἐνεφύσησεν», ἵνα διδάξῃ ἡμᾶς, ὅτι ἄλλο εἶναι τό σῶμα καί ἄλλο ἡ ψυχή. Τό σῶμα σύνθετον, τό δέ σύνθετον διαλύεται εἰς ἐκεῖνα, ἐκ τῶν ὁποίων σύγκειται. Ὅθεν τό σῶμα εἶναι κατά φύσιν φθαρτόν. Τό πνεῦμα εἶναι ἁπλοῦν, τό ἁπλοῦν οὐδέποτε διαλύεται· διά τοῦτο ἡ ψυχή εἶναι ἄφθαρτος καί ἀθάνατος. «Καί ἔπλασεν ὁ Θεός τόν ἄνθρωπον, χοῦν λαβών ἀπό τῆς γῆς καί ἐνεφύσησεν εἰς τό πρόσωπον αὐτοῦ πνοήν ζωῆς» (αὐτόθι). Ἐκ ταύτης τῆς διδασκαλίας τοῦ Θεοῦ ἔμαθον οἱ εὐσεβεῖς, ὅτι καί τό σῶμα καί ἡ ψυχή ἐπλάσθησαν ὑπό τοῦ Θεοῦ. Ἀλλά τό μέν σῶμα εἶναι ὑλικόν, γήϊνον, ὁρατόν, θνητόν καί φθαρτόν, ἡ δέ ψυχή εἶναι πνεῦμα ἄϋλον, νοερόν, ἀόρατον, ἀθάνατον ἄφθαρτον. Καί εἰς μέν τό πρόσωπον τῶν Πρωτοπλάστων τότε ἐμφυσήσας ὁ Θεός ἔπλασε τήν ψυχήν αὐτῶν· τώρα δέ παντός ἀνθρώπου τήν ψυχήν πλάττει, ὅπως αὐτός γνωρίζει, ἐν αὐτῷ τῷ σώματι αὐτοῦ. «Λέγει, Κύριος, εκτείνων οὐρανόν καί θεμελιῶν τήν γῆν καί πλάσσων πνεῦμα ἀνθρώπου ἐν αὐτῷ» (Ζαχαρ. ιβ’ 1).

           Ἐξ αὐτοῦ τοῦ λόγου τοῦ Θεοῦ μανθάνομεν καί ποῖον εἶναι τό ἔργον τῆς ψυχῆς. Ἡ θεία Γραφή περιέγραψε πρῶτον τήν πλάσιν τοῦ σώματος, ἔπειτα καί τήν τῆς ψυχῆς. Ἐφανέρωσε δέ, ὅτι ὁ Θεός διά τῆς εὐλογίας αὐτοῦ ἄλλα μέν χαρίσματα ἔδωκεν εἰς τό σῶμα, ἄλλα δέ εἰς τήν ψυχήν. Εἰς τό σῶμα ἔδωκε τήν αὔξησιν, τόν πληθυσμόν, τήν δύναμιν τοῦ πληρῶσαι τήν γῆν καί κατακρατῆσαι αὐτῆς· «καί εὐλόγησεν αὐτούς ὁ Θεός λέγων· αὐξάνεσθε καί πληθύνεσθε καί πληρώσατε τήν γῆν καί κατακυριεύσατε αὐτῆς» (Γεν. α’ 28). Εἰς τήν ψυχήν ἔδωκε τό ἄρχειν, ἤτοι τήν ἐξουσίαν, τήν κυριότητα, τήν δεσποτείαν πάντων τῶν γηΐνων πραγμάτων καί πάσης τῆς γῆς· «καί ἄρχετε τῶν ἰχθύων τῆς θαλάσσης καί τῶν πετεινῶν τοῦ οὐρανοῦ καί πάντων τῶν κτηνῶν καί πάσης τῆς γῆς» (αὐτόθι). Ἐπειδή δέ ἔδωκεν ὁ Θεός εἰς τήν ψυχήν τοῦ ἀνθρώπου τό ἄρχειν, ἔδωκεν εἰς αὐτήν καί πάσας τάς δυνάμεις, ὅσαι εἶναι ἀναγκαῖαι διά νά ἄρχῃ καί νά ἐξουσιάζῃ· ταύτας δέ τάς θαυμασίας δυνάμεις τῆς ψυχῆς καθείς καί βλέπει καί αἰσθάνεται.

           Ἡ ψυχή διά τοῦ νοός αὐτῆς ἐν ριπῇ ὀφθαλμοῦ ἀναβαίνει εἰς τόν οὐρανόν, καταβαίνει εἰς τόν ᾅδην, περιέρχεται τήν γῆν, ἐμβαίνει εἰς τάς πόλεις, εἰσέρχεται εἰς πάντα τόπον, νοεῖ ὅ,τι θέλει, μνημονεύει τά παρελθόντα, συλλογίζεται τά παρόντα, προνοεῖ τά μέλλοντα, ζυγοστατεῖ, ἀνακρίνει, συμβιβάζει, διαχωρίζει καί τούς ἰδίους αὐτῆς συλλογισμούς. Αὐτή μανθάνει διαφόρους γλώσσας, τέχνας παντοίας, ἐπιστήμας ὑψηλάς. Ὅσας διαλέκτους ἀκούετε, ὅσα βιβλία ἀναγινώσκετε, ὅσα τεχνητά πράγματα βλέπετε, τῆς ψυχῆς ἡμῶν εἶναι ἔργα. Αὐτή ἐφεῦρε φιλοτεχνήματα, διά τῶν ὁποίων διαπερῶμεν τά μακρά τῆς θαλάσσης διαστήματα, βυθιζόμεθα εἰς τό βάθος τῆς θαλάσσης καί ἀνάγομεν τούς μαργαρίτας, καταβαίνομεν εἰς τούς κόλπους τῆς γῆς καί ἐξάγομεν τά μέταλλα, μετροῦμεν τό μέγεθος τοῦ ἡλίου καί τῆς σελήνης καί τῶν λοιπῶν πλανητῶν, ἔτι δέ καί τά μεταξύ αὐτῶν διαστήματα. Ἀναλογιζόμεθα τόν καιρόν τῆς τούτων περιόδου, τῆς ἀνατολῆς, τῆς δύσεως, τῆς συζυγίας, τῆς ἐκλείψεως, τῆς μεταξύ ἀλλήλων καί τῆς γῆς ἀποστάσεως, συνάγομεν καί σκορπίζωμεν τό πῦρ, εἰσάγομεν καί ἐξάγομεν τόν ἀέρα, γνωρίζομεν τό μέτρον τῆς δυνάμεως τοῦ πυρός, τοῦ ὕδατος, τῶν ἀνέμων, βλέπομεν καί ἐκεῖνα, ὅσα ἤ διά τήν μικρότητα ἤ διά τό διάστημα φεύγουσι τῶν ὀφθαλμῶν τήν ὅρασιν. Αὐτή εὗρε μικροσκόπια, τηλεσκόπια, πυρόμετρα, ὑγρόμετρα, βαρόμετρα, θερμόμετρα. Αὐτή νοεῖ λύσεις προβλημάτων πάσης ὑποθέσεως, ἀναλογισμούς μακροσκελεῖς καί δυσαναλογίστους εὑρέσεις πραγμάτων ἀποκρύφων. Ἡ ψυχή ἠθολογεῖ, φυσιολογεῖ, γεωμετρολογεῖ, βοτανολογεῖ, μετεωρολογεῖ, ἰατρολογεῖ, ἀστρονομεῖ, ὀντολογεῖ, πνευματολογεῖ, ψυχολογεῖ, θεολογεῖ. Διά τούτων δέ τῶν ἔργων αὐτῆς ἄρχει καί δεσπόζει πάντων τῶν ἐν τῇ γῇ πραγμάτων καί αὐτῆς ὅλης τῆς γῆς.

           Βλέπεις πόση ἡ διαφορά μεταξύ τοῦ λογικοῦ ἀνθρώπου καί τοῦ ἀλόγου ζῴου; Ποῖον τῶν ἀλόγων ζῴων ἤ τῶν πετεινῶν ἤ τῶν νηκτῶν ἤ τῶν ἑρπετῶν ἤ τῶν τετραπόδων δύναται νά πράξῃ, δέν λέγω πάντα, ἀλλ’ ἕν μόνον μετά τῆς αὐτῆς τελειότητος, μετά τῆς ὁποίας πράττει ταῦτα πάντα ὁ ἄνθρωπος; Ὅστις ταῦτα συλλογίζεται, ἐκεῖνος θαυμάζει καί ἐξίσταται, βλέπων τήν τόσην εὐγένειαν καί χάριν τῆς ψυχῆς· θαυμάζει δέ μᾶλλον καί ὑπερυψοῖ τήν παντοδύναμον σοφίαν τοῦ Θεοῦ, τοῦ τῆς ψυχῆς δημιουργοῦ καί βοᾷ μετά τοῦ Προφητάνακτος. «Ἐθαυμαστώθη ἡ γνῶσίς σου ἐξ ἐμοῦ, ἐκραταιώθη, οὐ μή δύνωμαι πρός αὐτήν» (Ψαλμ. ρλη’ 6). Μωροί λοιπόν, ἀνόητοι καί κατῃσχυμμένοι τυγχάνουσιν ὅσοι λέγουσιν, ὅτι ὁ λογικός ἄνθρωπος οὐδέν διαφέρει τῶν ἀλόγων ζῴων.

           Ἐάν ὁ Θεός ἔδωκεν εἰς τήν ψυχήν τήν ἐξουσίαν καί κυριότητα πάντων τῶν ἐπί γῆς, πολλῷ περισσότερον ἔδωκεν εἰς αὐτήν τήν δεσποτείαν τοῦ σώματος εἰς τό ὁποῖον κατοικεῖ. Ἔδωκε, ναί, εἰς αὐτήν καί τήν ἐξουσίαν τοῦ σώματος, καταστήσας αὐτήν μέν κυρίαν καί δέσποιναν, τό δέ σῶμα δοῦλον καί ὑπηρέτην αὐτῆς, πλήν ἔδωκεν εἰς αὐτήν καί τό ἐλεύθερον καί αὐτεξούσιον· «Αὐτός ἐξ ἀρχῆς ἐποίησεν ἄνθρωπον καί ἀφῆκεν αὐτόν ἐν χειρί διαβουλίου αὐτοῦ» (Σοφ. Σειρ. ιε’ 14). Ὅθεν ὅταν αὐτή, μένουσα εἰς τήν ἑαυτῆς κυριότητα, ἐξουσιάζῃ καί ὁδηγῇ καί διευθύνῃ τό σῶμα, τό δέ σῶμα ἐξουσιάζεται ὑπ’ αὐτῆς καί δουλεύῃ καί ὑπηρετῇ αὐτήν, τότε βλέπεις καί γνωρίζεις ποῖον εἶναι τό ἔργον τῆς ψυχῆς· ἔργον θαυμάσιον, ἔργον, τοῦ ὁποίου οὐδέ ἴχνος φαίνεται εἰς τά ἔργα τῶν ἀλόγων ζῴων, ἔργον, τό ὁποῖον φέρει αὐτήν εἰς ἐκεῖνο τό μακάριον τέλος, δι’ ὅ ἐπλάσθη.

           Βλέπε τόν Ἀβραάμ· εἰς αὐτόν ἡ ψυχή προστάττει, τό σῶμα ὑπακούει. Αὐτός ἕνα λόγον τοῦ Θεοῦ ἤκουσεν, «Ἔξελθε ἐκ τῆς γῆς σου καί ἐκ τῆς συγγενείας σου καί ἐκ τοῦ οἴκου τοῦ πατρός σου» (Γεν. ιβ’ 1) καί εὐθύς φεύγει ἐκ τοῦ οἴκου τοῦ πατρός αὐτοῦ καί ἐγκαταλιμπάνει συγγενεῖς, φίλους καί πατρίδα. Τοῦτο εἶναι ὑπακοή. Συμβαίνει μάχη μεταξύ τῶν ποιμένων αὐτοῦ καί τῶν ποιμένων τοῦ Λώτ, τοῦ ἀνεψιοῦ αὐτοῦ. Ὁ Ἀβραάμ ἡσυχάζει τήν μάχην· πᾶσα ἡ γῆ, λέγει πρός τόν Λώτ, εἶναι ἐνώπιόν σου, λάβε ὁποῖον μέρος σοῦ ἀρέσει· «Εἰ σύ εἰς ἀριστερά, ἐγώ εἰς δεξιά· εἰ δέ σύ εἰς δεξιά, ἐγώ εἰς ἀριστερά» (αὐτόθι ιγ’ 9)· τοῦτο εἶναι δικαιοσύνη. Κατατροπώσας τούς ἐχθρούς τοῦ βασιλέως τῶν Σοδόμων, ἠλευθέρωσε τούς αἰχμαλώτους, ἀνθρώπους καί ἵππους καί πάντα τά ὑπάρχοντα, ὅσα οἱ ἐχθροί αὐτοῦ ἥρπασαν. Ὁ βασιλεύς αἰσθανόμενος τό χρέος αὐτοῦ λέγει πρός τόν Ἀβραάμ· Δός μοι τούς ἄνδρας, τούς δέ ἵππους λάβε σύ διά τόν κόπον σου· «Εἶπε δέ βασιλεύς Σοδόμων πρός Ἀβραάμ. Δός μοι τούς ἄνδρας, τήν δέ ἵππον λάβε σεαυτῷ» (αὐτόθι ιδ’ 21). Ὁ δέ Ἀβραάμ οὐδέ ἕν σπαρτίον ἠθέλησεν ἐξ αὐτῶν· «Εἶπε δέ Ἀβραάμ πρός τόν βασιλέα Σοδόμων. Ἐκτενῶ τήν χεῖρά μου πρός Κύριον τόν Θεόν, ὅς ἔκτισε τόν οὐρανόν καί τήν γῆν, εἰ ἀπό σπαρτίου ἕως σφαιρωτῆρος ὑποδήματος λήψομαι ἀπό πάντων τῶν σῶν» (αὐτ. 22 – 23)· τοῦτο εἶναι   ἀ λ η θ ι ν ή   ε ὐ ε ρ γ ε σ ί α.

           Καθήμενος ὁ Ἀβραάμ ἐπί τῆς θύρας τῆς σκηνῆς αὐτοῦ ἀνέμενε τούς ἐκεῖθεν διερχομένους ξένους, ἵνα παντί τρόπῳ ὑπηρετήσῃ καί φιλοξενήσῃ αὐτούς· «Κύριε», ἔλεγε πρός τόν διαβαίνονται ξένον, «εἰ ἄρα εὗρον χάριν ἐναντίον σου, μή παρέλθῃς τόν παῖδά σου» (αὐτ. ιη’ 3)· τοῦτο εἶναι   σ υ μ π ά θ ε ι α   κ α ί   ε ὐ σ π λ α γ χ ν ί α.   Ὁ Παντοκράτωρ Θεός συνομιλεῖ μετά τοῦ Ἀβραάμ καί συμφωνολογεῖ μετ’ αὐτοῦ περί τῆς ἀπωλείας τῶν Σοδόμων. Ὁ δέ Ἀβραάμ ὀνομάζει ἑαυτόν γῆν καί σποδόν, «Ἐγώ δέ εἰμι γῆ καί σποδός» (αὐτόθι 27)· τοῦτο εἶναι   τ α π ε ι ν ο φ ρ ο σ ύ ν η.   Αὐτός τέλος πάντων ὁ Ἀβραάμ καί τῶν ἰδίων αὐτοῦ σπλάγχνων, ἤτοι τοῦ Ἰσαάκ τοῦ ἀγαπητοῦ υἱοῦ αὐτοῦ, προετίμησε τό πρόσταγμα τοῦ Θεοῦ. Ὅθεν ἐξέτεινε τήν χεῖρα αὐτοῦ, ἵνα λάβῃ τήν μάχαιραν καί σφάξῃ αὐτόν· «καί ἐξέτεινεν Ἀβραάμ τήν χεῖρα αὐτοῦ λαβεῖν τήν μάχαιραν, σφάξαι τόν υἱόν αὐτοῦ» (αὐτόθι κβ’ 10)· τοῦτο εἶναι   ἡ   τ ε λ ε ί α   ε ἰ ς   τ ό ν   Θ ε ό ν   ὑ π α κ ο ή   κ α ί   ἀ γ ά π η.

           Εἰς τόν Ἰωσήφ ἡ ψυχή ἐξουσιάζει, τό σῶμα δουλεύει· εἰς τόν Ἰωσήφ λοιπόν βλέπεις τῆς σωφροσύνης τήν ἀρετήν, ὅταν νικᾷ τούς πειρασμούς τῆς Αἰγυπτίας. Εἰς αὐτόν βλέπεις τήν φρόνησιν καί τήν πρόνοιαν, ὅταν οἰκονομῇ τήν ἀκαρπίαν τῆς Αἰγύπτου· βλέπεις τήν δικαιοσύνην, ὅταν σιτομετρῇ εἰς πάντας καί οὐδένα ἐγκαταλείπῃ· βλέπεις τήν ἀμνησικακίαν, ὅταν λέγῃ πρός τούς πωλήσαντας αὐτόν ἀδελφούς καί τρέμοντας τῆς μνησικακίας τήν ἐκδίκησιν· «Μή φοβεῖσθε, ἐγώ διαθρέψω ὑμᾶς καί τούς οἴκους ὑμῶν· καί παρεκάλεσεν αὐτούς καί ἐλάλησεν αὐτῶν εἰς τήν καρδίαν» (αὐτ. ν’ 21).

           Ἡ ψυχή τοῦ Ἰώβ εἶναι ἡ κυρία καί ἡ δέσποινα, τό σῶμα αὐτοῦ εἶναι δοῦλος καί ὑπηρέτης. Ὅθεν εἰς αὐτόν βλέπομεν τόσην ἀνδρείαν ἐναντίον εἰς τάς αἰφνιδίους καί ὑπερβολικάς δυστυχίας, τόσην μεγαλοψυχίαν εἰς τήν ἐσχάτην πτωχείαν καί ἀπορίαν, τόσην ὑπομονήν εἰς τήν ἀσθένειαν καί εἰς τάς πληγάς καί ὀδύνας, ὥστε φαίνεται εἰς ἡμᾶς ὅτι ὁ Ἰώβ δέν φορεῖ σάρκα καί σῶμα, ἀλλ’ εἶναι ἄσαρκος καί ἀσώματος.

           Ἐάν ἐρευνήσῃς τήν ζωήν καί τό πολίτευμα τῶν Προφητῶν, τῶν Ἀποστόλων, τῶν Μαρτύρων, τῶν Ὁσίων, πάντων τῶν Ἁγίων, βλέπεις καί γνωρίζεις πόση εἶναι ἡ εὐγένεια τῆς ψυχῆς καί ποῖα εἶναι τά ἔργα αὐτῆς καί πόσον διαφέρει ὁ ἄνθρωπος τῶν ἀλόγων ζῴων. Ποῦ εἶδες ἤ ποῦ ἀνέγνως ἤ ποῦ ἤκουσας εἰς τά ἄλογα ζῷα ἤ δικαιοσύνην ἤ σωφροσύνην ἤ μεγαλοψυχίαν ἤ φιλοξενίαν ἤ αἴσθησιν ὅτι ὑπάρχει Θεός ἤ ἴχνος ἀγάπης καί ὑπακοῆς εἰς αὐτόν;

           Ὅταν δέ ἀκολουθήσῃ τό ἐναντίον, ἤτοι ὅταν ἡ ψυχή ὑποδουλώσῃ τήν θέλησιν αὐτῆς εἰς τάς ἐπιθυμίας τοῦ σώματος καί ὑποτάξῃ τήν ἐξουσίαν αὐτῆς εἰς τά πάθη τῆς σαρκός, ὅταν, λέγω, τό σῶμα ἁρπάξῃ τήν κυριότητα τῆς ψυχῆς καί καταστήσῃ τήν δέσποιναν, ἤτοι τήν ψυχήν, δούλην αὐτοῦ, τότε ἀποσβέννυται τῆς ψυχῆς τό κάλλος καί μαραίνεται ἡ ὡραιότης καί ἐκλείπει ἡ μεγαλοπρέπεια καί ἀφανίζονται τά ἔργα αὐτῆς. Τότε οὐδέν ἄλλο βλέπεις εἰμή σῶμα, σάρκα, πάθη· τότε οὐδέν ἄλλο βλέπεις εἰμή τήν δολιότητα τῆς ἀλώπεκος, τούς μετασχηματισμούς τοῦ χαμαιλέοντος, τάς ἁρπαγάς τοῦ ἱέρακος, τήν ὠμότητα τοῦ λέοντος, τήν μνησικακίαν τῆς καμήλου, τήν κοιλιοδουλείαν καί τόν βόρβορον τοῦ χοίρου. Τότε ἔργον ψυχῆς οὐδόλως φαίνεται· δέν βλέπεις ἄνθρωπον λογικόν, ἀλλά ζῷον ἄλογον, διότι αὐτός ἐξέπεσε τοῦ ὕψους τῆς τιμῆς, εἰς τήν ὁποίαν ὁ Θεός αὐτόν ὕψωσε καί κατεστάθη ὅμοιος τῶν ἀλόγων ζῷων· αὐτό δέ σημαίνει ὁ λόγος τοῦ ἱεροψάλτου Δαβίδ· «ἄνθρωπος, ἐν τιμῇ ὤν, οὐ συνῆκε, παρασυνεβλήθη τοῖς κτήνεσι τοῖς ἀνοήτοις καί ὡμοιώθη αὐτοῖς» (Ψαλμ. μη’ 13).

           Ψυχή μου παναθλία, πῶς δέν γνωρίζεις τήν θείαν σου εὐγένειαν; Πῶς φαίνεσαι τοσοῦτον ἀχάριστος εἰς Ἐκεῖνον τόν πανάγαθον εὐεργέτην, ὅστις ἔδωκεν εἰς σέ τόσα προτερήματα, ὅστις σέ ἐπλούτισε διά τοσούτων δωρεῶν καί χαρίτων; Πῶς στέργεις καί δίδεις τήν θέλησίν σου εἰς τήν ἐξουσίαν τοῦ δούλου σου καί τήν δεσποτείαν σου εἰς τάς χεῖρας τοῦ ἐχθροῦ σου; Πῶς καταδέχεσαι καί γίνεσαι δούλη τοῦ δούλου σου καί ὑπηρετεῖς τόν ὑπηρέτην σου; Σέ θέλγει ἀληθῶς τό σῶμα διά τῆς θανατηφόρου τῶν ἡδονῶν γλυκύτητος, σέ καταφλογίζει ἀληθῶς διά τοῦ ὀλεθρίου πυρός τῶν ἰδίων παθημάτων· ἀλλά σύ ἐδιδάχθης καί ἔμαθες ὅτι, ἐάν μέν νικήσῃς, σῴζεις σεαυτήν καί τό σῶμα, ἐάν δέ νικηθῇς, κολάζεις σεαυτήν καί ἐκεῖνο. Ἔχεις τό αὐτεξούσιον, ἔχεις τήν παρά Θεοῦ δοθεῖσαν εἰς σέ δύναμιν, ἕτοιμος εἶναι πρός βοήθειάν σου ἡ δραστήριος Χάρις τοῦ πανοικτίρμονος Θεοῦ. Ἀνάστα λοιπόν, τί καθεύδεις; Τό πότε μέλλεις νά χωρισθῇς ἀπό τοῦ σώματός σου τυγχάνει ἄγνωστον καί ἄδηλον. Δέν γνωρίζεις οὔτε τήν ἡμέραν, οὔτε τήν ὥραν, κατά τήν ὁποίαν ὁ Θεός μέλλει νά σέ χωρίσῃ ἀπό τοῦ σώματός σου. Μετά τόν χωρισμόν σου ἐλπίς διορθώσεως ἤ μετανοίας οὐδεμία. Ἕως πότε λοιπόν κατάκεισαι; Ἕως πότε δουλεύεις τήν δουλείαν τῆς αἰωνίου σου καταδίκης; Ἀνάστα, ἀνάλαβε τήν δεσποτείαν σου, ὑπόταξον τόν δοῦλόν σου, τελείωσον τό ἔργον σου, ἵνα σύν αὐτῷ τῷ δούλῳ σου εἰσέλθῃς εἰς τόν Νυμφῶνα τῆς θείας δόξης, εἰς τάς λαμπρότητας τῶν Ἁγίων, εἰς τήν Βασιλείαν τήν αἰώνιον, τήν ὁποίαν ἀπό καταβολῆς κόσμου ἡτοίμασε διά σέ ὁ πανυπεράγαθος Θεός, ὁ ἐκ τοῦ μή ὄντος πλάσας σε. Ἀμήν.

Τῇ τοῦ Σταυροῦ Σου δυνάμει, Χριστέ ὁ Θεός, καί ἡμᾶς τῶν τοῦ πονηροῦ διαφύλαξον ἐπηρειῶν καί τά θεῖα σου Πάθη καί τήν ζωηφόρον Ἀνάστασιν προσκυνῆσαι ἀξίωσον, τό τεσσαρακονθήμερον εὐμαρῶς διανύσαντες στάδιον· καί ἐλέησον ἡμᾶς, ὡς μόνος ἀγαθός καί φιλάνθρωπος.

           Πηγή: Ὁ Μέγας συναξαριστής τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας, τόμος ΙΓ’ Τριώδιον (σελ. 353). Ἐκδίδεται ἀναλώμασι καί ἐπιμελείᾳ, τοῦ ἐν Μοναχοῖς ἐλαχίστου Βίκτωρος Ματθαίου Καθηγουμένου τῆς ἐν Κρονίζῃ, Κουβαρᾶ Ἀττικῆς Ἱερᾶς καί σεβασμίας Δεσποτικῆς Μονῆς Μεταμορφώσεως του Σωτῆρος. Ἔκδοσις Β’ 1969.

           Οἱ Εἰκόνες τοῦ κειμένου, ἔχουν τεθεῖ ἀπό τόν συντάκτη τῆς ἀνάρτησης.